07/06/2019
W dynamicznym środowisku szkolnym, gdzie codziennie odbywają się setki lekcji, a nauczyciele nieustannie dążą do doskonalenia swoich umiejętności, pojawiają się różne formy współpracy i obserwacji. Niektóre z nich są formalnie usankcjonowane i stanowią integralną część rozwoju zawodowego, inne zaś, choć powszechne, mogą budzić kontrowersje. W niniejszym artykule przyjrzymy się bliżej dwóm kluczowym zjawiskom: zastępstwom koleżeńskim oraz lekcjom otwartym i koleżeńskim, wyjaśniając ich cele, zasady i wpływ na jakość edukacji. Zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe dla efektywnego zarządzania szkołą i wspierania rozwoju całej społeczności szkolnej.
Powszechnie spotykane w szkołach są różnego rodzaju zastępstwa, jednakże szczególną uwagę należy zwrócić na zjawisko tak zwanych zastępstw koleżeńskich. Niestety, jest to problematyczna praktyka, która bywa tolerowana przez wielu dyrektorów placówek oświatowych. Mimo swojej częstotliwości, zastępstwa koleżeńskie nie są dobrym rozwiązaniem systemowym. Ich nieformalny charakter często prowadzi do braku odpowiedniego nadzoru nad jakością prowadzonych zajęć, a także może wpływać na nieuregulowaną kwestię odpowiedzialności za uczniów. Zastępstwa te, choć mogą wydawać się szybkim rozwiązaniem doraźnych problemów kadrowych, w dłuższej perspektywie podważają standardy nauczania i mogą negatywnie odbijać się na procesie edukacyjnym. Warto, aby dyrekcja szkoły aktywnie przeciwdziałała tego typu praktykom, dążąc do uregulowania kwestii zastępstw w sposób formalny i zapewniający ciągłość wysokiej jakości nauczania.
Czym są Lekcje Koleżeńskie i dlaczego są wartościowe?
W przeciwieństwie do problematycznych zastępstw, lekcje koleżeńskie to cenne narzędzie wspierające rozwój zawodowy nauczycieli i poprawiające jakość kształcenia. Obserwacja koleżeńska to proces uczenia się nauczycieli od siebie nawzajem. Jej głównym celem jest udzielenie wsparcia nauczycielowi prowadzącemu lekcję w jego osobistym rozwoju, a co za tym idzie – wspieranie efektywnego uczenia się uczniów i uczennic. Kluczowym aspektem lekcji koleżeńskiej jest jej dobrowolność. To nauczyciel, którego lekcja ma być obserwowana, sam proponuje, co konkretnie ma być poddane obserwacji.
Po zakończeniu lekcji następuje omówienie, czyli udzielenie informacji zwrotnej przez osoby obserwujące. Ważne jest, że podczas tej rozmowy obserwatorzy odnoszą się wyłącznie do tych aspektów, które zostały zapowiedziane przed obserwacją. Lekcje koleżeńskie nie są ani hospitacjami, ani lekcjami otwartymi w tradycyjnym rozumieniu. Ich celem nie jest pokazywanie sobie nawzajem „dobrych praktyk” czy ocena pracy nauczyciela. Mają one charakter wspierający, a relacja między obserwowanym a obserwującym powinna opierać się na zaufaniu. Obserwujący nie musi być osobą z większym doświadczeniem czy przyjacielem – liczy się gotowość do wzajemnego wsparcia.
Korzyści płynące ze stosowania obserwacji koleżeńskiej są wielorakie:
- Wzrost efektywności nauczania: Wzajemne obserwacje pozwalają na identyfikację obszarów do poprawy i wymianę sprawdzonych metod.
- Wsparcie w planowaniu i organizacji lekcji: Nauczyciele otrzymują cenne wskazówki i wymieniają się doświadczeniami.
- Zwiększenie motywacji i prewencja wypalenia zawodowego: Udział w obserwacjach koleżeńskich może odświeżyć perspektywę i dodać energii do pracy.
- Doskonalenie umiejętności udzielania informacji zwrotnej: Zarówno obserwujący, jak i obserwowany, ćwiczą i poprawiają swoje zdolności w tym zakresie.
Efekty stosowania obserwacji koleżeńskiej wykraczają poza indywidualny rozwój nauczyciela, przyczyniając się do zmiany kultury pracy szkoły. Prowadzą do:
- Poprawy nauczania i uczenia się uczniów.
- Przełamania lęku przed otwarciem drzwi sali lekcyjnej i wymianą doświadczeń.
- Systematycznych spotkań nauczycieli poświęconych dyskusjom nad dydaktyką.
Zapraszając kolegę/koleżankę na lekcję, nauczyciel dąży do uzyskania obiektywnej perspektywy na to, na ile jego plany są realizowane i czy uczniowie faktycznie lepiej się uczą. Główne korzyści z tej formy powinna czerpać osoba obserwowana, czyli nauczyciel prowadzący zajęcia.
Lekcje Otwarte: Różne Cele i Obowiązki
Termin „lekcja otwarta” ma szersze znaczenie i może odnosić się do kilku różnych sytuacji, choć w polskim prawie oświatowym brakuje jasnych i konkretnych definicji precyzujących różnice między lekcją otwartą a koleżeńską. Najczęściej lekcję koleżeńską przeprowadza się w obecności nauczycieli tego samego lub pokrewnego przedmiotu, natomiast zajęcia otwarte mogą odbywać się w obecności dyrekcji, innych nauczycieli (również spoza szkoły), a nawet rodziców czy zewnętrznych obserwatorów.
Lekcje Otwarte dla Rodziców i Społeczności
Często spotykamy się z lekcjami otwartymi organizowanymi np. dla rodziców. Tego typu zajęcia mają przede wszystkim charakter pokazowy – są formą zaprezentowania umiejętności dzieci i pochwalenia się ich postępami przed opiekunami. Zazwyczaj odbywają się one po właściwych lekcjach lub podczas spotkań z rodzicami. Nauczyciel ma wówczas okazję pokazać, w jaki sposób dzieci pracują na zajęciach, jak są aktywne, oraz jakie posiadają umiejętności i wiedzę. Jest to niewątpliwie ciekawa forma współpracy z rodzicami, okazja do nawiązania kontaktów interpersonalnych oraz do integracji środowiska uczniowskiego i rodzicielskiego. Celem jest budowanie mostów między szkołą a domem, zwiększanie zaangażowania rodziców w życie szkoły i demonstrowanie transparentności działań edukacyjnych.
Lekcje Otwarte jako Element Awansu Zawodowego Nauczycieli
Inny, bardzo istotny cel, mają lekcje koleżeńskie czy zajęcia otwarte dla nauczycieli. Przede wszystkim chodzi tu o podzielenie się wiedzą i umiejętnościami metodycznymi. Kluczowe są wymiana doświadczeń, wspólne omówienie zajęć, wskazanie mocnych i słabych stron zarówno nauczyciela prowadzącego, jak i uczniów uczestniczących w lekcji.
Co ważne, tego typu zajęcia są jednym z wymogów stawianych nauczycielom ubiegającym się o kolejne stopnie awansu zawodowego. Jest to zapisane w Rozporządzeniu w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli (§ 2 ust. 1 pkt 5). Nauczyciel w trakcie odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela prowadzi powierzone mu zajęcia i uczestniczy w pracach związanych z realizacją zadań dydaktycznych, wychowawczych, opiekuńczych i innych statutowych zadań szkoły wynikających z potrzeb placówki i środowiska lokalnego.
Dyrektor szkoły ma obowiązek zapewnienia nauczycielowi w trakcie przygotowania do zawodu warunków do realizacji jego obowiązków oraz doskonalenia zawodowego, w tym przeprowadzenia zajęć w obecności wybranej przez dyrektora komisji. Zajęcia te, w wymiarze co najmniej jednej godziny, są przeprowadzane w obecności:
- dyrektora,
- mentora,
- doradcy metodycznego,
- nauczyciela konsultanta,
- przedstawiciela organu sprawującego nadzór pedagogiczny,
- nauczyciela dyplomowanego, który naucza tego samego przedmiotu, w tej samej lub innej szkole.
Podczas omawiania zajęć komisja odnosi się do poprawności merytorycznej zajęć, realizacji celu zajęć oraz umiejętności nauczyciela, w szczególności w zakresie właściwego reagowania na zmieniającą się sytuację na zajęciach. Ponadto komisja zwraca uwagę na kulturę osobistą oraz umiejętność komunikacji werbalnej i pozawerbalnej między uczniem a nauczycielem. Po zajęciach komisja przeprowadza rozmowę na temat zastosowanych metod i form pracy, zwracając uwagę na indywidualizację pracy z uczniem oraz wykorzystanie narzędzi multimedialnych. Po tej rozmowie komisja przyznaje punkty od 0 do 10, a na podstawie średniej arytmetycznej ocenia zajęcia. Jeśli średnia wynosi co najmniej 5 punktów, nauczyciel otrzymuje pozytywną ocenę.
Porównanie Lekcji Koleżeńskich i Otwartych
Aby lepiej zrozumieć różnice i cele obu form, przedstawiamy tabelę porównawczą:
| Cecha | Lekcje Koleżeńskie | Lekcje Otwarte (dla nauczycieli/awansu) |
|---|---|---|
| Główny Cel | Wsparcie osobistego rozwoju nauczyciela, poprawa efektywności uczenia się uczniów, wzajemne uczenie się | Podzielenie się wiedzą i umiejętnościami metodycznymi, wymiana doświadczeń, spełnienie wymogów awansu zawodowego |
| Charakter | Dobrowolny, wspierający, nieoceniający | Często obowiązkowy (dla awansu), element formalnej oceny |
| Kto Obserwuje | Inni nauczyciele (koledzy) | Komisja: dyrektor, mentor, doradca metodyczny, konsultant, przedstawiciel nadzoru pedagogicznego, nauczyciel dyplomowany |
| Fokus Dyskusji | Zapowiedziane przed obserwacją punkty, rozwój nauczyciela, efektywność uczenia się uczniów | Poprawność merytoryczna, realizacja celu, umiejętności nauczyciela (reagowanie na sytuację), kultura osobista, komunikacja, indywidualizacja pracy, użycie multimediów |
| Ocena Formalna | Brak formalnej oceny punktowej | Ocena punktowa (0-10), wymagana średnia co najmniej 5 punktów dla pozytywnej oceny |
| Relacja | Oparta na zaufaniu, wsparciu i wzajemności | Oparta na wymogach formalnych i ocenie kompetencji |
Najczęściej Zadawane Pytania
Czy w szkole są dozwolone zastępstwa koleżeńskie?
Zastępstwa koleżeńskie są dość częstym, choć problematycznym zjawiskiem w szkołach. Nie są one formalnie uregulowane i mogą prowadzić do braku kontroli nad jakością nauczania. W idealnym świecie powinny być zastępowane przez systemowe rozwiązania, a dyrektorzy powinni aktywnie przeciwdziałać ich tolerowaniu, dążąc do formalnego planowania zastępstw.
Czy lekcje otwarte są obowiązkowe dla nauczycieli?
Prowadzenie lekcji otwartych jest jednym z działań wymaganych od nauczycieli ubiegających się o kolejny stopień awansu zawodowego. Zatem w kontekście awansu zawodowego, tak, są one obowiązkowe. Ponadto, każdy nauczyciel powinien dzielić się wiedzą i doświadczeniem, co sprawia, że lekcje otwarte są ważnym elementem doskonalenia zawodowego, niezależnie od ścieżki awansu. Powinni je prowadzić nie tylko przedmiotowcy, ale również nauczyciele specjaliści i wspomagający.
Kto musi być obecny na lekcji otwartej związanej z awansem zawodowym?
Na lekcji otwartej, która jest częścią procesu awansu zawodowego, musi być obecna komisja. Jej skład obejmuje co najmniej jedną z następujących osób: dyrektora, mentora, doradcę metodycznego, nauczyciela konsultanta, przedstawiciela organu sprawującego nadzór pedagogiczny lub nauczyciela dyplomowanego, który naucza tego samego przedmiotu w tej samej lub innej szkole. Ich zadaniem jest obserwacja i ocena lekcji.
Jaki jest główny cel lekcji koleżeńskich?
Głównym celem lekcji koleżeńskich jest wspieranie osobistego rozwoju nauczyciela prowadzącego lekcję oraz poprawa efektywności uczenia się uczniów. Nie jest to forma oceny, lecz wzajemnego uczenia się i udzielania konstruktywnej informacji zwrotnej, opartej na zaufaniu i dobrowolności.
Czy lekcja otwarta dla rodziców ma taki sam cel jak lekcja otwarta dla nauczycieli?
Nie, mają one różne cele. Lekcja otwarta dla rodziców ma charakter pokazowy, ma na celu zaprezentowanie umiejętności dzieci, budowanie współpracy z rodzicami i integrację środowiska szkolnego. Natomiast lekcja otwarta dla nauczycieli (zwłaszcza w kontekście awansu zawodowego) ma na celu podzielenie się wiedzą i umiejętnościami metodycznymi, wymianę doświadczeń oraz formalną ocenę kompetencji dydaktycznych nauczyciela.
Podsumowanie
Rozwój zawodowy nauczycieli i jakość edukacji w szkole zależą od wielu czynników, w tym od odpowiedniego wykorzystania narzędzi takich jak lekcje koleżeńskie i lekcje otwarte. O ile zastępstwa koleżeńskie stanowią problematyczną praktykę, którą należy minimalizować i formalizować, o tyle lekcje koleżeńskie są niezwykle cenną formą wzajemnego wsparcia i doskonalenia. Pozwalają one na budowanie kultury zaufania, otwartej komunikacji i ciągłego uczenia się w gronie pedagogicznym. Lekcje otwarte, szczególnie te związane z awansem zawodowym, pełnią kluczową rolę w formalnej ścieżce rozwoju nauczyciela, zapewniając obiektywną ocenę i weryfikację jego kompetencji. Zrozumienie różnic między tymi formami, ich celów i zasad, jest fundamentem dla efektywnego zarządzania placówką edukacyjną i budowania zespołu, który nieustannie dąży do podnoszenia jakości nauczania i wspierania uczniów w ich edukacyjnej podróży.
Zainteresował Cię artykuł Zastępstwa Koleżeńskie i Lekcje Otwarte w Szkole? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!