Kultura Szkoły: Od Przedmiotu do Filozofii", "kategoria": "Edukacja

W dzisiejszym dynamicznym świecie edukacji pojęcie kultury szkoły zyskuje coraz większe uznanie, stając się kluczowym elementem w dyskusjach o rozwoju placówek, doskonaleniu nauczycieli i procesach decyzyjnych. Zanim jednak zagłębimy się w złożoność tego terminu, warto cofnąć się w czasie i przypomnieć sobie o przedmiocie, który kiedyś próbował przybliżyć młodym ludziom zagadnienia kulturoznawstwa – Wiedzy o kulturze.

Wiedza o Kulturze – Dawny Przedmiot Szkolny

Przedmiot Wiedza o kulturze (WoK) był integralną częścią programów nauczania w niektórych polskich liceach ogólnokształcących, liceach profilowanych oraz technikach. Jego głównym celem było wprowadzenie uczniów w świat kulturoznawstwa, poszerzając ich horyzonty i rozwijając wrażliwość na różnorodne aspekty kultury.

Wiedza o kulturze została wprowadzona do podstawy programowej na rok szkolny 2002/2003, pełniąc rolę przedmiotu uzupełniającego. Oznaczało to, że nie był on obligatoryjny we wszystkich placówkach, ale stanowił cenne rozszerzenie oferty edukacyjnej dla zainteresowanych uczniów. Niestety, na mocy rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 roku, przedmiot ten został usunięty ze szkół ponadpodstawowych, kończąc swoją erę w polskim systemie edukacji.

Kto Mógł Nauczać Przedmiotu "Wiedza o Kulturze"?

Choć przedmiot Wiedza o kulturze nie jest już nauczany, warto poznać kwalifikacje, które były wymagane od nauczycieli, aby móc go prowadzić. Kwestie te regulowały szczegółowe przepisy, takie jak art. 9 ustawy Karta Nauczyciela oraz rozporządzenie ministra edukacji narodowej i sportu z 2002 roku.

Zgodnie z ówczesnymi regulacjami, kwalifikacje do nauczania w szkołach ponadgimnazjalnych (obecnie ponadpodstawowych) posiadała osoba, która legitymowała się dyplomem ukończenia:

• studiów magisterskich na kierunku zgodnym lub zbliżonym z nauczanym przedmiotem lub rodzajem prowadzonych zajęć i posiadała przygotowanie pedagogiczne lub
• studiów magisterskich w specjalności zgodnej lub zbliżonej z nauczanym przedmiotem lub rodzajem prowadzonych zajęć i posiadała przygotowanie pedagogiczne albo
• studiów magisterskich na kierunku innym niż nauczany przedmiot lub rodzaj prowadzonych zajęć, która ponadto posiadała przygotowanie pedagogiczne i ukończyła studia podyplomowe z zakresu nauczanego przedmiotu lub rodzaju prowadzonych zajęć.

W praktyce oznaczało to, że nauczyciel chcący uczyć Wiedzy o kulturze musiał ukończyć studia magisterskie lub podyplomowe w specjalności Wiedza o kulturze oraz posiadać przygotowanie pedagogiczne. Istniała również możliwość uznania kwalifikacji osobom, które ukończyły studia na kierunku zbliżonym do nauczanego przedmiotu, np. historię sztuki. Ocena takich kwalifikacji spoczywała na dyrektorze szkoły, który porównywał zakres kształcenia ze studiów z podstawą programową przedmiotu, a nadzór nad tym procesem sprawował właściwy kurator oświaty.

Kultura Szkoły – Fundament Sukcesu Edukacyjnego

Przechodząc od konkretnego przedmiotu do szerszego pojęcia, dotykamy sedna funkcjonowania każdej placówki edukacyjnej: kultury szkoły. Jest to kategoria, która w badaniach edukacyjnych zyskuje coraz większe uznanie, podkreślając jej znaczenie w doskonaleniu nauczycieli, poprawie jakości pracy szkoły oraz podejmowaniu wspólnych decyzji. Analiza procesów wewnątrzszkolnych przez pryzmat kultury szkoły jest kluczowa dla zrozumienia, jak wprowadzać udane zmiany w placówkach.

Wgląd w kulturę szkoły wynika z przyjętego przez badacza podejścia i rozumowania naukowego. Można wyróżnić dwa główne podejścia badawcze: normatywne i deskryptywne. Każde z nich oferuje unikalną perspektywę na to, co stanowi o istocie kultury szkolnej.

Podejście Normatywne – Jak Powinno Być?

W ujęciu normatywnym kluczowe jest poszukiwanie odpowiedzi na pytanie: „Jak powinno być?”. Kultura szkoły jest w tym przypadku oceniana przez pryzmat interesów i wartości, interpretowana jako życie szkolne w hierarchicznym porządku znaczeń – np. rzeczy lepszych i gorszych, czy też tego, co należy zapamiętać, a co zapomnieć. Celem tego podejścia jest zidentyfikowanie „dobrych” i „złych” szkół, aby wypracować specyficzny profil placówki i przezwyciężyć ewentualne deficyty.

W obszarze niemieckojęzycznym wyróżnia się kilka nurtów wpisujących się w tę orientację:

Kultura Szkoły jako Kształtowanie (Schulkultur als Schulgestaltung)

Ten sposób rozumienia kultury szkolnej, eksponowany m.in. przez Ewada Terharta, zwraca uwagę na konieczność tworzenia projektu szkoły wykraczającego daleko poza same treści programowe. W warunkach autonomii szkoły i procesów decentralizacji, kultura wyłania istotę życia szkolnego, rozumianą znacznie szerzej niż klasyczny proces kształcenia w klasie. Analiza kultury szkolnej przez pryzmat jej efektywności ma przyczyniać się do wzrostu świadomości i odpowiedzialności nauczycieli, wzmacniając kulturę szkoły na poziomie pojedynczej placówki. Kultura w tym ujęciu nie odnosi się do ram, wzorców zachowań czy norm społecznych, lecz do indywidualnej oceny i pozytywnej wizji, mającej kształtować pożądany wizerunek „dobrej” szkoły i wzmacniać jej atrakcyjność.

Kultura Szkolna jako Wskaźnik Jakości Szkoły

Ujęcie to, eksponowane głównie w pracach Helmuta Fenda, wpisuje kulturę w koncepcję jakości szkoły, uznając ją za cechę dobrych szkół. Fend postrzega kulturę szkolną w trzech wymiarach: symboliki, wydarzeń i języka, które należy rozpatrywać łącznie. Sposób wyrażania różnych form ekspresji w wyniku porozumiewania się w szkole tworzy jej kulturę. Różnice między szkołami mogą wyrażać się na kontinuum od negatywnej do pozytywnej ekspresji tych wymiarów, pomagając określić jakość placówki. Szkoły wysokiej jakości to te, których kultura jest w stanie wykazać pozytywny wpływ na zidentyfikowane cechy kulturowe.

Kultura Szkoły w Ujęciu Holtappelsa

Heinz Günter Holtappels traktuje kulturę szkoły jako kompleksowy układ trzech komponentów: kultury uczenia się, kultury wychowania i kultury organizacyjnej. Choć wyodrębnienie tych obszarów ułatwia analizę, należy je rozpatrywać w ich powiązaniach, ponieważ występują w ciągłej interakcji i razem stanowią całość. Pełny obraz kultury szkoły musi być uzupełniony o czynniki zewnętrzne, takie jak szersze wpływy społeczne środowiska, administracji, organów prowadzących, a także wewnętrzne – dyrekcji, nauczycieli, uczniów i ich rodziców.

Głównym celem normatywnych teorii kultury szkoły jest umiejętność zróżnicowanego dookreślenia cech dobrej lub złej kultury. Badania ilościowe mogą mierzyć obecność tych cech, jednak podejście to, choć wygodne, często nie pozwala na poznanie specyficznej wyjątkowości szkoły, bogactwa wartości i norm, skupiając się na wyizolowanych wymiarach.

Podejście Deskryptywne – Opis Rzeczywistości Szkolnej

W podejściu deskryptywnym badacze dystansują się od klasyfikacji kultury jako „dobrej” lub „złej”. Zgodnie z tym ujęciem, nawet najgorsza szkoła posiada społeczną rzeczywistość, a więc i kulturę. Istotną różnicą jest sposób zrozumienia „dobrej kultury”, który ma zastosowanie w badaniu każdej szkoły, bez z góry określonych kryteriów. Orientacja na ocenę została zastąpiona opisem osób, rzeczy, faktów, wydarzeń i zjawisk, które stanowią o specyfice całości kultury szkolnej. Kulturę uważa się za czynnik konstytutywny systemu, uwzględniając jej dynamiczny charakter. Badania preferują podejście jakościowe i uwzględniają trzy dominujące ujęcia:

Kultura Szkoły jako Kultura Pedagogiczna Szkoły

To ujęcie zwraca uwagę na pedagogiczną działalność rozumianą przez pryzmat kultury. Przejawia się ona w procesie enkulturacji uczniów – świadomego i nieświadomego nabywania kompetencji kulturowych, tworzących system wartości danej szkoły poprzez uczestnictwo w jej kulturze. Kultura szkoły tworzy unikalny obraz szkolnego życia i musi być traktowana jako indywidualna cecha każdej placówki, stanowiąc sprzeciw wobec standaryzacji. Obejmuje zarówno niezamierzone wpływy szkoły, jak i ogólny kontekst zajęć, wyrażający się w rozmowach, zabawie, spotkaniach, pracy i wypoczynku.

Kultura Szkoły jako Symboliczny Porządek Szkoły

Ujęcie to kieruje uwagę na napięcia między rzeczywistością, symboliką i wyobrażeniem, eksponując aktywną strukturę szkoły. Symboliczny porządek formułowany jest w argumentach szkolnych aktorów (nauczycieli, uczniów, rodziców), którzy przyjmują ogólne wymagania polityki edukacyjnej na tle historycznych warunków i pluralizmu kulturowego. Wgląd w kulturę szkoły wyjaśnia specyfikę szkolnych środowisk, systemu i działań edukacyjnych, manifestowanych w symbolicznych formach pedagogicznych, artefaktach, zasadach, praktykach, projektach i szkolnych mitach. Aktywność szkolnych aktorów może przekształcać kulturę w ramach ustalonego porządku, co przejawia się w przemówieniach, programach i codziennych rozmowach.

Kultura Szkoły jako Konstrukt Norm i Wartości

To podejście koncentruje się na systemie stabilnych, nieświadomych znaczeń społecznych, które są przyjmowane przez społeczność szkolną za oczywiste i kierują zachowaniem w danej szkole. Wspólnie podzielane normy i wartości są postrzegane jako rdzeń określający zachowanie członków społeczności. Choć system ten nie jest widoczny, rozwija się i umacnia w sytuacjach, gdy liderzy, nauczyciele i inne kluczowe osoby promują, nagradzają lub wdrażają określone normy i wartości.

Podejście Integralne – Łącząc Perspektywy

Stosunkowo nowym nurtem w rozumieniu kultury szkoły jest ujęcie integralne, które łączy perspektywy normatywne i deskryptywne. Model kultury szkoły opracowany przez La Tefy Schoen i Charlesa Teddliego w 2008 roku stanowi przełom, przełamując separację tych podejść. Kultura szkoły jest tu rozumiana jako specyficzna modyfikacja kultury organizacyjnej, obejmująca niepisane zasady i tradycje, normy i oczekiwania, które wpływają na wszystko: jak ludzie się zachowują, ubierają, co mówią, ale także czy współpracują, ufają sobie i jak oceniają pracę innych.

Aby uchwycić tak zdefiniowaną kulturę szkolną i odszyfrować obecne artefakty, należy zastosować rozbudowane procedury jakościowe. Jednocześnie, w przyjętym konstrukcie poznawczym istotne jest uwzględnienie norm i wartości w celu wyjaśnienia różnic w efektywności pracy uczniów i ich osiągnięć, co kieruje uwagę na ujęcie normatywne. Schoen i Teddlie zauważają, że metody jakościowe można stosować w połączeniu z ilościowymi metodami badań, opowiadając się za triangulacją metod.

Ich konstrukt opiera się na modelu Edgara Scheina, który zakłada, że kultura organizacyjna manifestuje się na trzech poziomach:

1. Artefakty: widoczne struktury organizacyjne i procesy.
2. Publicznie propagowane wartości: strategie, cele, filozofia.
3. Podstawowe założenia: nieświadome, przyjmowane za pewnik, wpływające na przekonania i naturę aktywności.

Przeniesione na grunt szkolny, te poziomy tworzą odpowiednio: symbole kulturowe, klimat szkoły i samą kulturę szkoły (będącą podstawą tego modelu). Aby uchwycić istotę kultury szkoły, należy wziąć pod uwagę wszystkie trzy poziomy łącznie.

Na złożoność modelu Schoena i Teddliego wpływa wyodrębnienie na każdym z tych poziomów czterech wymiarów, będących grupami wskaźników:

• Orientacja zawodowa: obejmuje działania i postawy charakteryzujące stopień profesjonalizmu pracowników, np. istnienie profesjonalnych społeczności uczących się, kolegialność, współpracę, uczenie się organizacyjne, poczucie własnej skuteczności, orientację nauczyciela na rozwój.
• Struktura organizacyjna: eksponuje czynniki organizacyjne, takie jak styl przywództwa, komunikację i procesy pracy w szkole. Ważne są tu wytyczne polityki oświatowej, wykorzystanie zasobów, formułowana misja, plany działania oraz przyjęte formalności.
• Jakość środowiska uczenia się: kieruje uwagę na proces konstruowania wiedzy w szkole i posługiwania się nią przez ucznia. Istotna jest wartość intelektualna działań, w które zaangażowani są uczniowie, oraz warunki do nauki zapewniające interakcje i praktyczne zastosowanie wiedzy.
• Koncentracja na uczniu: ukazuje, jak szkoła wychodzi naprzeciw uczącym się. Obejmuje wszystkie wysiłki społeczności szkolnej, w tym oferty i programy wspierające uczniowskie osiągnięcia, zaspokajanie potrzeb poszczególnych uczniów, zaangażowanie rodziców, zróżnicowane podejście, indywidualną ocenę i wsparcie.

Koncentracja na uczniu, poprzez wykorzystanie czterech wymiarów osadzonych „w poprzek” trzech poziomów kultury, łączy opisowe i normatywne podejście. Chociaż badanie normatywne wydaje się prostsze w operacjonalizacji (badania ilościowe), to wartości i normy wymagają metod, które umożliwią wgląd w nieświadome i nawykowe zachowania (badania jakościowe). Integralne podejście, choć trudne, pozwala na pełniejsze poznanie kultury szkoły.

Porównanie Podejść do Kultury Szkoły

Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)

Czy przedmiot "Wiedza o kulturze" jest nadal nauczany w szkołach?

Nie, przedmiot "Wiedza o kulturze" został usunięty z podstawy programowej szkół ponadpodstawowych na mocy rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 roku.

Czym różni się "klimat szkoły" od "kultury szkoły"?

Zgodnie z modelem Scheina, a za nim Schoena i Teddliego, kultura szkoły jest głębszym poziomem, obejmującym podstawowe, często nieświadome założenia. Klimat szkoły, wraz z symbolami kulturowymi, jest natomiast jej bardziej widoczną manifestacją, wynikającą z tych głębszych założeń i propagowanych wartości.

Dlaczego kultura szkoły jest tak ważna?

Kultura szkoły jest kluczowa, ponieważ wpływa na wszystkie aspekty życia placówki: od zachowań i postaw nauczycieli i uczniów, przez styl przywództwa, jakość środowiska uczenia się, aż po osiągnięcia edukacyjne. Zrozumienie i świadome kształtowanie kultury sprzyja rozwojowi szkoły, poprawie jakości edukacji i efektywności wprowadzanych zmian.

Jakie są główne wymiary kultury szkoły w ujęciu integralnym?

W modelu integralnym Schoen i Teddlie wyróżniają cztery główne wymiary: orientację zawodową (profesjonalizm kadry), strukturę organizacyjną (styl przywództwa, komunikacja), jakość środowiska uczenia się (konstruowanie wiedzy przez uczniów) oraz koncentrację na uczniu (zaspokajanie potrzeb edukacyjnych i wsparcie).

Podsumowanie

Rozumienie kultury szkoły, choć złożone i wielowymiarowe, jest kluczowe dla każdego, kto zajmuje się edukacją. Niezależnie od przyjętej perspektywy – czy to normatywnej, deskryptywnej, czy integralnej – kultura szkoły zawsze odzwierciedla "wspólną wizję i wspólne wartości" tworzące z placówki unikalny i spójny podmiot. To właśnie wartości, normy zachowań, podstawowe założenia i sposoby myślenia, manifestujące się w wyborach, nawykach, rytuałach i codziennych praktykach, decydują o specyfice i sukcesie każdej szkoły. Badania nad kulturą szkoły, niezależnie od ich zakresu i przyjętych metod, są uprawnione, jeśli spełniają kryteria poprawności naukowej, otwierając drogę do głębszego zrozumienia i świadomego kształtowania środowiska edukacyjnego dla przyszłych pokoleń.

Zainteresował Cię artykuł Kultura Szkoły: Od Przedmiotu do Filozofii", "kategoria": "Edukacja? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!