Tomaszów Lubelski: Historia, Zabytki, Tajemnice", "kategoria": "Miasta

Tomaszów Lubelski, miasto z bogatą historią i niezwykłym dziedzictwem, położone na malowniczym pograniczu Roztocza i Wyżyny Lubelskiej, w części zwanej Grzędą Sokalską, jest prawdziwą perłą regionu. Przepływająca przez nie rzeka Sołokija dzieli Roztocze od Grzędy, tworząc unikalny krajobraz. Założone w 1621 roku przez Zamoyskich, było drugim po Zamościu miastem tej wpływowej rodziny. Od samego początku charakteryzowało się wielokulturowością, będąc domem dla ludności katolickiej, prawosławnej i mojżeszowej, z których każda cieszyła się tymi samymi prawami i przywilejami, co czyniło Tomaszów Lubelski miejscem wyjątkowym na mapie dawnej Rzeczypospolitej.

Historia i rozwój miasta

Początki Tomaszowa Lubelskiego sięgają gruntów wsi Rogóźno, która weszła w posiadanie Zamoyskich już w 1597 roku. Pierwotnie znane jako Jelitowo, od herbu założyciela Jana Zamoyskiego, miasto szybko zmieniło nazwę na Tomaszów, na cześć długo oczekiwanego syna hetmana, Tomasza. To strategiczne położenie przyczyniło się do zmiany ważnego szlaku handlowego ze Lwowa do Warszawy, który odtąd prowadził przez Tomaszów i Zamość, co znacząco zwiększyło dochody ordynacji i jednocześnie osłabiło znaczenie Bełżca.

Za projektem miasta stał prawdopodobnie Bernardo Morando, ten sam architekt, który zaprojektował Zamość. Tomaszów otrzymał przywilej lokacyjny od Tomasza Zamoyskiego w 1621 roku, jednak już wcześniej istniały tu prężne cechy rzemieślnicze: stolarski, stelmarski, kołodziejski i bednarski. Miasto, posiadające ziemne wały obronne, rozwijało się dynamicznie, przewyższając początkowo liczbą domostw nawet Zamość i szybko stając się drugim najważniejszym ośrodkiem Ordynacji Zamojskiej.

Burzliwe dzieje i zniszczenia

XVII i XVIII wiek to okres licznych najazdów i zniszczeń. W 1648 roku Tomaszów Lubelski padł ofiarą wojsk Bohdana Chmielnickiego, w 1656 roku Szwedów, a rok później, w 1657 roku, wojsk Rakoczego. Miasto nawiedzały także liczne pożary, które niszczyły jego głównie drewnianą zabudowę. Kolejne zniszczenia przyniosła inwazja Szwedów w 1707 roku.

Czasy zaborów (1772–1809 pod zaborem austriackim, później Księstwo Warszawskie i Królestwo Polskie) przyniosły miastu ubóstwo i zastój gospodarczy oraz kulturalny. Okres rusyfikacji (1870–1914) pod panowaniem cara Mikołaja I dodatkowo zahamował rozwój. I wojna światowa przyniosła bitwę austriacko-rosyjską w czerwcu 1915 roku, po której miasto znalazło się pod panowaniem austriackim.

Tragiczny los spotkał Tomaszów Lubelski we wrześniu 1939 roku, kiedy to niemieckie samoloty zbombardowały miasto, niszcząc zwłaszcza dzielnicę żydowską. Od 12 września rozpoczął się terror okupacyjny, który dopełnił tragiczny los społeczności żydowskiej, stanowiącej przed wojną ponad połowę mieszkańców. Już w 1939 roku zorganizowano getto, a ocalali zostali wywiezieni do Bełżca lub rozstrzelani w mieście. Ostatni Żyd z Tomaszowa został zamordowany w listopadzie 1943 roku. Po wojnie, od 1956 roku, miasto doświadczyło intensywnego rozwoju budownictwa mieszkaniowego.

Ważne daty w historii Tomaszowa Lubelskiego

Charakter i nazwa miasta

Pierwsze wzmianki o Tomaszowie pojawiają się w dokumencie lokacyjnym z 1621 roku, choć niektórzy badacze sugerują, że nazwa funkcjonowała już od 1595 roku, kiedy Jan Zamoyski zmienił ją na cześć św. Tomasza, patrona ordynacji, oraz swojego nowo narodzonego syna. Wcześniej miejscowość była znana jako Jelitowo, wydzielone z terenów wsi Rogóźno. Zmiana nazwy miała na celu zaakcentowanie kultu św. Tomasza, który dzięki Janowi Zamoyskiemu stał się patronem rodu i całej ordynacji. W XVII wieku miasto funkcjonowało pod nazwą Tomaszów Ordynacki, a w XIX wieku zmieniono ją na obecną. Miasto, pomimo późniejszego nadania praw lokacyjnych, już wcześniej posiadało domostwa i ziemne wały obronne, co świadczy o jego wcześniejszym, dynamicznym rozwoju.

Zabytki i miejsca kultu

Tomaszów Lubelski szczyci się wieloma cennymi zabytkami, świadczącymi o jego bogatej przeszłości i wielokulturowym charakterze.

Kościół Zwiastowania NMP (drewniany)

Najbardziej unikatowym zabytkiem jest XVIII-wieczny drewniany kościół Zwiastowania NMP, który jest rzadkością na skalę kraju. Pierwotnie mieszczanie mieli zbudować kościół farny z własnych środków, lecz nie zdołali tego dokonać. Tomasz Zamoyski erygował kościół parafialny w 1627 roku. Po stu latach świątynia wymagała gruntownej restauracji, którą przeprowadzono w 1727 roku. Obecnie jest to trójnawowa, bazylikowa świątynia o konstrukcji zrębowej, oszalowana, z murowanym skarbcem. Posiada dwie wieże z baniastymi hełmami i wysokimi iglicami. W kościele znajduje się cudowny obraz Matki Boskiej Tomaszowskiej, czyli Matki Boskiej Szkaplerznej, namalowany w I połowie XVII wieku. Obraz ten, zasłynąwszy z cudownych uzdrowień, był wielokrotnie przenoszony, by ostatecznie w 1783 roku trafić do kościoła Zwiastowania NMP, gdzie został ukoronowany w 1994 roku. Obok kościoła wznosi się XVIII-wieczna, drewniana dzwonnica typu obronnego.

Inne ważne obiekty sakralne

• Kościół parafialny Najświętszego Serca Jezusa: Budowany w latach 1935–1949 według projektu Jerzego Siennickiego. W świątyni znajdują się cenne dzieła sztuki, m.in. XVII-wieczny obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, późnobarokowy krucyfiks i ambona w kształcie łodzi.
• Kaplica na Piaskach: Powstała po 1652 roku w związku z kultem cudownego obrazu Matki Bożej Szkaplerznej. Po zniszczeniu przez Szwedów w 1656 roku, została odbudowana, a następnie rozbudowana na kościół św. Wojciecha. Po latach zniszczeń, kaplicę odbudowano w latach 90. XX wieku.
• Cerkiew prawosławna św. Mikołaja: Wzniesiona z cegły w 1890 roku, otynkowana, z charakterystyczną kopułą i wieżyczkami.
• Kaplica grobowa Karpińskich: Pochodząca z 1867 roku, obecnie kaplica cmentarna pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa na cmentarzu rzymskokatolickim.
• Plebania: Drewniany budynek z I połowy XIX wieku, usytuowany w sąsiedztwie kościoła Zwiastowania NMP.

Nieistniejące budowle

Historia Tomaszowa Lubelskiego to także opowieść o budynkach, które nie przetrwały próby czasu. Wśród nich warto wymienić:

• Pierwsza synagoga: Powstała w 1594 roku, zniszczona przez wojska Chmielnickiego w 1648 roku. Nowa synagoga z II połowy XVII wieku, przebudowana w XVIII wieku, została zniszczona w 1939 roku, a jej mury rozebrano przez Niemców w 1940 roku.
• Żydowski Dom Modlitwy (tzw. szkoła): Powstał pod koniec XVI wieku, przylegał do synagogi.
• Mykwa (łaźnia rytualna): Istniała do wybuchu II wojny światowej.
• Kościół pw. św. Krzyża: Drewniany, erygowany w 1610 roku, zniszczony przez Kozaków w 1649 roku.
• Kościół pw. św. Agaty: Drewniany, rozebrany w 1796 roku.
• Greckokatolickie cerkwie św. Jerzego i Wniebowzięcia NMP: Obie drewniane, zniszczone lub rozebrane w XIX i na początku XX wieku.

Życie społeczne i instytucje

Tomaszów Lubelski, jako prężny ośrodek Ordynacji Zamojskiej, rozwijał także swoje życie społeczne i instytucjonalne.

Towarzystwa i stowarzyszenia

W 1920 roku z inicjatywy Ludwika Kobierzyckiego, dyrektora Liceum Ogólnokształcącego, powstało „Regionalne Stowarzyszenie – Związek Ziemian”. Rok później, w 1921 roku, ten sam Ludwik Kobierzycki założył „Związek Tomaszowian”, zrzeszający lokalną inteligencję. Związek ten wydawał dwutygodnik dla młodzieży „Nasza praca” oraz pismo Samorządu Powiatowego „Ziemia Tomaszowska”. Po wojnie towarzystwo wznowiło działalność i działa do dziś. W 1926 roku założono również Towarzystwo Upiększania Tomaszowa, a w 1933 roku oddano do użytku basen z drewnianych bali, który funkcjonował do 1960 roku.

Opieka zdrowotna – historia szpitali

Pierwszy szpital w Tomaszowie, będący przytułkiem dla ubogich, istniał już w XVII wieku. W 1826 roku otwarto nowy szpital przy ul. Sokalskiej, a w 1857 roku miasto wraz z ordynacją wybudowało kolejny. W 1910 roku powołano Komitet Budowy nowoczesnego szpitala sejmikowego, oddanego do użytku w 1912 roku, który w 1939 roku dysponował 200 łóżkami. Społeczność żydowska również posiadała swój szpital obok synagogi, który jednak został rozebrany w 1931 roku z powodu złego stanu technicznego.

Handel i rzemiosło

Mieszkańcy Tomaszowa wyznania chrześcijańskiego zajmowali się głównie rzemiosłem i rolnictwem, natomiast społeczność żydowska koncentrowała się na handlu i wyszynku. Tomasz Zamoyski, w przywileju lokacyjnym, ustanowił prawo do organizowania trzech jarmarków rocznie oraz cotygodniowych targów w każdy poniedziałek, co sprzyjało rozwojowi handlu. Stare hale targowe, tzw. kramnice żydowskie, zostały zniszczone podczas bombardowania w 1939 roku. Nowe hale targowe, wybudowane w latach 1925–1928, funkcjonowały do 1971 roku.

Inne instytucje świeckie

W Tomaszowie Lubelskim działały również inne ważne instytucje, takie jak Fabryka Fajansów i Porcelany (1796–1827), Maziarnia (do 1939 roku), a także różne elektrownie, z których pierwsza powstała w 1910 roku. Miasto miało też swoją drukarnię i księgarnię Edwarda Witkowskiego (od 1926 roku) oraz Bibliotekę Miejską, otwartą 28 stycznia 1930 roku.

Edukacja w Tomaszowie Lubelskim

Historia edukacji w Tomaszowie sięga początków miasta. Prawdopodobnie już w Jelitowie istniała szkoła prowadzona przez księdza. W XVIII wieku działały tu szkoły parafialna polska, publiczna z niemieckim językiem wykładowym oraz żydowska. W 1853 roku powstała szkoła rosyjska. Po I wojnie światowej, w 1915 roku, powstała 7-klasowa szkoła męska, która była zalążkiem Szkoły Powszechnej nr 1. W 1917 roku zorganizowano Gimnazjum Realne Męskie Samorządowe, które w 1920 roku stało się koedukacyjne. Nowy gmach gimnazjum powstał w latach 1922–1929. W 1929 roku budynek gimnazjum przejęła Szkoła Powszechna nr 2, która funkcjonuje tam do dziś.

Wyjątkowy układ urbanistyczny

Unikatową cechą Tomaszowa Lubelskiego jest jego zabytkowy układ miasta na planie sześcioboku, z czworobocznym rynkiem w centrum, od którego promieniście rozchodzą się ulice. Ten przemyślany projekt urbanistyczny, przypisywany prawdopodobnie Bernardo Morando, świadczy o dalekowzroczności założycieli i ich dążeniu do stworzenia funkcjonalnego i reprezentacyjnego miasta. Układ ten do dziś stanowi o charakterze i atrakcyjności Tomaszowa Lubelskiego.

Znaczące wydarzenia historyczne

• Powstanie Styczniowe: W nocy 30 stycznia 1831 roku doszło do bitwy oddziału Złota Chorągiew Wolności z Rosjanami. W mieście utworzono Tomaszowski Rząd Narodowy.
• I wojna światowa: W 1915 roku w rejonie miasta miała miejsce duża bitwa wojsk austriackich i rosyjskich.
• Wizyty Józefa Piłsudskiego: Marszałek Józef Piłsudski dwukrotnie odwiedził Tomaszów (w 1901 i 1921 roku), dekorując pułki za udział w wojnie polsko-bolszewickiej.
• Bitwy tomaszowskie (II wojna światowa): We wrześniu 1939 roku w pobliżu miasta rozegrały się poważne walki polsko-niemieckie, znane jako bitwy tomaszowskie, z udziałem armii „Lublin” i „Kraków” oraz Frontu Północnego.
• Działalność partyzancka: W okresie okupacji hitlerowskiej w mieście i okolicy prężnie działały oddziały partyzanckie AK i BCh.

Osoby związane z Tomaszowem Lubelskim

Z miastem związanych jest wiele wybitnych postaci, które swoją obecnością lub działalnością odcisnęły piętno na jego historii:

• Jan Paweł II: Jako metropolita przebywał w Tomaszowie podczas słynnych uroczystości peregrynacyjnych.
• Józef Piłsudski: Dwukrotnie odwiedził ziemię tomaszowską, wizytując jednostki Wojska Polskiego i Liceum Ogólnokształcące.
• Jan III Sobieski: Według legendy zatrzymał się w Tomaszowie w drodze na bitwy.
• Zygmunt III Waza: Zatrzymał się w Tomaszowie w drodze pod Chocim i 7 października 1621 roku zatwierdził przywilej lokacyjny Tomasza Zamoyskiego.
• Tomasz Zamoyski: Założyciel miasta, kluczowa postać w jego wczesnym rozwoju.
• Feliks Zawadzki: Pierwszy dyrektor nowoczesnego Szpitala Powiatowego, oddanego do użytku w 1912 roku.

Pytania i odpowiedzi (FAQ)

Kto założył Tomaszów Lubelski i kiedy?

Tomaszów Lubelski został założony przez Tomasza Zamoyskiego, syna Jana Zamoyskiego, w 1621 roku, kiedy to otrzymał przywilej lokacyjny. Pierwotnie tereny te należały do wsi Rogóźno, a miejscowość nosiła nazwę Jelitowo.

Z czego słynie Tomaszów Lubelski?

Tomaszów Lubelski słynie z unikatowego, XVIII-wiecznego drewnianego kościoła Zwiastowania NMP, zabytkowego układu miasta na planie sześcioboku (prawdopodobnie projektu Bernardo Morando), cudownego obrazu Matki Bożej Szkaplerznej, a także ze swojej bogatej, wielokulturowej historii, będąc przez wieki domem dla katolików, prawosławnych i Żydów. Jest również bramą do malowniczego regionu Roztocze.

Jaki jest układ urbanistyczny Tomaszowa Lubelskiego?

Układ urbanistyczny Tomaszowa Lubelskiego jest unikatowy i powstał na planie sześcioboku, z czworobocznym rynkiem w centrum. Od rynku rozchodzą się ulice: parami z naroży oraz po jednej, szerszej z każdej pierzei. Projekt ten jest przypisywany włoskiemu architektowi Bernardo Morando, twórcy Zamościa.

Jakie były losy społeczności żydowskiej w Tomaszowie Lubelskim podczas II wojny światowej?

Społeczność żydowska stanowiła ponad połowę mieszkańców Tomaszowa Lubelskiego przed II wojną światową. W 1939 roku, po niemieckim bombardowaniu, zorganizowano getto, do którego sprowadzano Żydów z całej okolicy. Większość została wywieziona do obozu zagłady w Bełżcu lub rozstrzelana na miejscu. Ostatni tomaszowianin wyznania mojżeszowego został zamordowany w listopadzie 1943 roku.

Czy Tomaszów Lubelski był ważnym punktem handlowym?

Tak, Tomaszów Lubelski był bardzo ważnym punktem handlowym. Jego założenie spowodowało zmianę kluczowego szlaku handlowego ze Lwowa do Warszawy, który odtąd przebiegał przez Tomaszów i Zamość. Miasto miało prawo do organizowania trzech jarmarków rocznie i cotygodniowych targów, co znacząco przyczyniało się do jego rozwoju gospodarczego.

Zainteresował Cię artykuł Tomaszów Lubelski: Historia, Zabytki, Tajemnice", "kategoria": "Miasta? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!