Pierwsze Cywilizacje: Podróż w Czasie

Większość z nas przynajmniej raz zadała sobie pytanie, skąd pochodzi nasza cywilizacja oraz jakie były początki ludzkości? Na lekcjach historii w szkole średniej uczyliśmy się o Sumerach, Akadyjczykach czy Babilończykach. Poza tym często mówimy o drakońskich prawach, pyrrusowym zwycięstwie czy zasadzie oko za oko, ząb za ząb pochodzącej z Kodeksu Hammurabiego. W natłoku codziennych spraw i pod wpływem czasu nasza pamięć o pierwszych cywilizacjach jednak zaciera się i często już nie pamiętamy, chociażby dokładnej genezy znanych przysłów. Właśnie dlatego warto poznać na nowo dzieje starożytnych cywilizacji, a celem tego artykułu jest przedstawić je w atrakcyjnej formie, zabierając Cię w pasjonującą podróż do źródeł naszego świata.

" "

Zanim zagłębimy się w konkretne cywilizacje, warto zrozumieć fundamentalną zmianę, która umożliwiła ich powstanie. Około 12 tysięcy lat temu nastąpiło globalne ocieplenie klimatu, które poskutkowało zanikiem ostatniego zlodowacenia oraz znaczną poprawą warunków życia na Ziemi. Te opisane przemiany stały się potężnym impulsem dla rozwoju procesu zwanego rewolucją neolityczną. Nazwa ta nie wiąże się jednak z szybkim tempem przeobrażeń, które trwały w rzeczywistości tysiące lat, lecz z przełomowym, z punktu widzenia historii ludzkości, postępem cywilizacyjnym, który na zawsze zmienił oblicze ludzkiego bytu.

" "

Rewolucja Neolityczna: Narodziny Osadnictwa i Rolnictwa

" "

Około 9000 r. p.n.e. na terenie tak zwanego Żyznego Półksiężyca, czyli pasa urodzajnych ziem obejmującego Mezopotamię, Syrię i Palestynę, doszło do kluczowego przejścia z gospodarki łowiecko-zbierackiej na gospodarkę wytwórczą, zwaną również produkcyjną. Dzięki sprzyjającym warunkom klimatycznym, szczególnie w dolinie Eufratu i Tygrysu (Mezopotamii), ludzie zaczęli uprawiać między innymi pszenicę, proso i jęczmień. Z czasem udomowiono zwierzęta, których hodowla zapewniała ludziom nie tylko skóry, ale także mleko, mięso oraz wełnę, co znacząco podniosło komfort i bezpieczeństwo życia. Ta transformacja charakteru życia człowieka zapoczątkowała okres neolitu, zwany epoką kamienia gładzonego lub młodszą epoką kamienia, który trwał od około 9000 r. p.n.e. do 3500 r. p.n.e.

" "

Wraz z rewolucją neolityczną, a zwłaszcza rozwojem rolnictwa, powstały pierwsze protomiasta. Były to ośrodki miejskie liczące po kilka tysięcy mieszkańców, których jednak nie możemy nazywać jeszcze miastami w pełnym znaczeniu tego słowa. Większość ludności wciąż zajmowała się rolnictwem, a handel czy rzemiosło były jedynie niewielkim dodatkiem do podstawowej działalności. Za najstarsze protomiasto w dziejach uznaje się Jerycho na terenie dzisiejszego Izraela. Jego powstanie datuje się na 8000 r. p.n.e., co czyni je prawdopodobnie jednym z najdłużej nieprzerwanie zamieszkałych miast na świecie.

" "

Drugim najstarszym protomiastem jest tureckie Çatal Höyük, które powstało około 7500-6000 r. p.n.e. W Çatal Höyük zastosowano nietypowe, lecz genialne w swojej prostocie rozwiązanie architektoniczne. Budynki stykały się ze sobą, tworząc jednolitą strukturę, w której nie było tradycyjnych uliczek. Domy stanowiły równocześnie mur całego miasta, a wejścia do budynków umieszczone były na ich dachach, co skutecznie utrudniało wtargnięcie wroga do miasta, zapewniając mieszkańcom niezwykłe bezpieczeństwo.

" "

Sumerowie: Pionierzy Cywilizacji Mezopotamii

" "

Pierwszą znaną i w pełni ukształtowaną cywilizacją w dziejach ludzkości byli Sumerowie, którzy w niewyjaśniony sposób pojawili się na terenie Mezopotamii około 4000-3500 r. p.n.e. Nigdy nie stworzyli jednego, zjednoczonego państwa, lecz szereg niezależnych państw-miast, takich jak Ur, Uruk, Nippur, Lagasz, Eridu czy Kisz. To właśnie Sumerowie jako pierwsi zastosowali pismo, początkowo piktograficzne, a z biegiem czasu rozwinęli rewolucyjne pismo klinowe, w którym zapisywali teksty w zrekonstruowanym dzisiaj języku sumeryjskim. Większość sumeryjskich pism przetrwała do naszych czasów tylko dzięki temu, że pożary wypaliły gliniane tabliczki, na których umieszczali swoje teksty przy użyciu rylca, utrwalając je na wieki. Jednym z najważniejszych zachowanych do dzisiaj dzieł jest Epos o Gilgameszu, w którym pojawił się na przykład pierwowzór wielkiego potopu, znanego nam z chrześcijańskiej Biblii.

" "

Sumerowie znani są z wielu oszałamiających osiągnięć cywilizacyjnych. To oni jako pierwsi zastosowali zaawansowane systemy irygacyjne, które umożliwiły nawadnianie terenów nawet daleko od rzek. W ten sposób areał upraw zwielokrotnił się, co poskutkowało pozyskiwaniem większych plonów, a tym samym specjalizacją ludności nie tylko w rolnictwie, lecz również w rzemiośle, budownictwie czy powstającej administracji państwowej. Sumerowie są także powszechnie uważani za wynalazców koła, systemu sześćdziesiętnego (który do dziś wpływa na nasze miary czasu i kątów) oraz kalendarza. Co ciekawe, wiele współczesnych przesądów, np. o pechowej trzynastce czy o czarnym kocie, również ma swoje głębokie korzenie w sumeryjskich wierzeniach.

" "

Sumerowie budowali też monumentalne zikkuraty, które pełniły podwójną funkcję świątyń i spichlerzy. Mieściły się one w centrach miast, a na ich szczycie kapłani składali ofiary bogom, łącząc sferę sacrum z praktycznym magazynowaniem żywności. Najbardziej znanym zikkuratem jest Etemenanki w mieście Babilon, który jest powszechnie uznawany za pierwowzór biblijnej Wieży Babel. Innym artefaktem ich wysokiego poziomu cywilizacyjnego były pieczęcie cylindryczne, czyli odpowiedniki współczesnego podpisu zaufanego. Były używane do zatwierdzania dokumentów urzędowych i przedstawiały najczęściej misternie wyryte sceny z mitologii sumeryjskiej.

" "

Akadyjczycy: Pierwsze Imperium

" "

Około 2340 r. p.n.e. Sumerowie zostali podbici przez plemię Akadów pod wodzą Sargona Wielkiego, nazywanego „królem czterech stron świata”. W wyniku podbicia miasta Kisz, Sargon stał się władcą pierwszego w historii jednolitego państwa, prawdziwego imperium. Co ciekawe, jego taktyka podboju nie wiązała się z brutalnością – przejęcie władzy nastąpiło w sposób pokojowy, co było rzadkością w tamtych czasach. Powstało dwuetniczne i dwujęzyczne społeczeństwo sumeryjsko-akadyjskie, w związku z czym nowe państwo Sargona Wielkiego nazywane jest Sumero-Akkadem. Nowi przybysze szybko przejęli dotychczasową kulturę i pismo Sumerów, a zapisywany pismem klinowym akadyjski stał się językiem międzynarodowej dyplomacji na Bliskim Wschodzie. Poza tym Sargon Wielki rządził przy pomocy lokalnych elit, nie faworyzując przy obsadzaniu stanowisk żadnego z narodów budujących jego kraj. To właśnie jest uznawane za kluczową przyczynę długiej hegemonii Sumero-Akkadu w regionie Mezopotamii.

" "

Sumero-Akkad po imponujących 250 latach istnienia upadł około 2100 r. p.n.e. w wyniku najazdu ludów z gór Zagros, mieszczących się na terenie Persji. Przez następne kilkaset lat na terenie Mezopotamii będzie panował chaos, który zostanie zakończony dopiero przez potężnego władcę Babilonii, Hammurabiego, w 1793 r. p.n.e.

" "

Egipcjanie: Cywilizacja nad Nilem

" "

W podobnym czasie co ekspansja Sumerów w Mezopotamii, rozwinęła się inna, równie potężna cywilizacja w dolinie Nilu. W IV tysiącleciu p.n.e. istniały dwa państwa egipskie – Egipt Dolny obejmujący deltę Nilu oraz Egipt Górny obejmujący tereny na południe od delty. Władca Egiptu Górnego, Narmer, zjednoczył oba kraje w drodze podboju, co w symboliczny sposób przedstawia słynna Paleta Narmera z około 3000 r. p.n.e. Nowy władca zjednoczonego Egiptu zasłynął też z założenia nowej stolicy – Memfis, która strategicznie mieściła się na granicy dawnych dwóch państw. Władza Narmera zapoczątkowała okres tynicki/wczesnodynastyczny w historii starożytnego Egiptu oraz panowanie kolejnych 30 dynastii, które przez tysiące lat kształtowały losy tego niezwykłego kraju.

" "

Około 2675 r. p.n.e. rozpoczął się okres Starego Państwa, który zajmuje szczególne miejsce w dziejach Egiptu. Był to czas budowy mocarstwa faraonów i tworzenia scentralizowanej administracji. Egipcjanie wynaleźli wówczas monumentalne pismo hieroglificzne (z gr. hieros – święty), którym zapisywano teksty religijne na ścianach świątyń i grobowców. Wtedy doszło też do podziału terytorium na nomy, czyli okręgi administracyjne (odpowiedniki współczesnych województw). Na ich czele stali nomarchowie powoływani bezpośrednio przez faraona. Byli oni zależni od najwyższego wezyra (tzw. czati), który był drugim najważniejszym urzędnikiem zaraz po faraonie, sprawującym nadzór nad całym państwem.

" "

Na etapie Starego Państwa powstały znane budowle, które do dziś budzą podziw, np. piramida Dżesera zaprojektowana przez królewskiego architekta Imhotepa oraz imponujący kompleks piramid w Gizie, które służyły jako monumentalne grobowce zmarłych władców. Największą z nich jest piramida Cheopsa, mierząca aż 147 metrów. Miały one świadczyć o wyniesieniu faraonów ponad społeczeństwo i czynić ich równymi bóstwom. Wierzono w to, że są one również miejscem zamieszkania bogów, dlatego stanowiły nie tylko miejsca pochówku, lecz także sanktuaria.

" "

W dziejach Egiptu miały miejsce dwa okresy przejściowe: między epoką Starego i Średniego Państwa oraz Średniego i Nowego Państwa. Charakteryzowały się one decentralizacją kraju i przejmowaniem władzy w pojedynczych nomach przez niezależnych od faraona nomarchów. Często nomarchami zostawali kapłani, którzy odpowiadali za utrzymanie wielkich majątków świątynnych. Była to najlepiej wykształcona warstwa w egipskim społeczeństwie, gdyż jako jedni z nielicznych potrafili czytać, pisać i dokonywać obliczeń. To predysponowało ich w okresie osłabienia władzy centralnej do przejmowania władzy w lokalnych społecznościach, co prowadziło do fragmentacji państwa.

" "

Ważnym czasem był okres Nowego Państwa i panowanie Ramzesa II. Był to jeden z najwybitniejszych faraonów w dziejach, który zmierzył się z potężnymi Hetytami w jednej z pierwszych udokumentowanych bitew w dziejach ludzkości – bitwie pod Kadesz z 1285 r. p.n.e. na terenie dzisiejszej Turcji. U schyłku XIII w. p.n.e. nad Egiptem zawisło kolejne poważne zagrożenie – Bliski Wschód najechały tak zwane ludy morza, czyli zlepek różnych plemion zamieszkujących wcześniej tereny nad Dunajem i Morzem Czarnym. Pod ich naporem upadły imperium Hetytów i cywilizacja mykeńska w Grecji. Ramzes III zdołał odeprzeć atak najeźdźców, jednak Egipt w wyniku głębokiego kryzysu społecznego i ekonomicznego stopniowo słabł.

" "

W kolejnych wiekach Egipt stał się częścią imperium perskiego, a w 332 r. p.n.e. został podbity przez Aleksandra Wielkiego, po czym trafił w ręce dynastii Ptolemeuszy. Ostatecznym gwoździem do trumny starożytnego Egiptu było włączenie go do Imperium Rzymskiego przez Oktawiana Augusta w 31 r. p.n.e. po wygranej bitwie pod Akcjum z wojskami Kleopatry i Marka Antoniusza, kończąc tym samym długą i chwalebną historię faraonów.

" "

Państwo Babilonia: Kodeks Praw i Potęga Nabuchodonozora

" "

Około 1793 r. p.n.e. władzę w Babilonie przejmuje Hammurabi. Początek jego rządów kończy okres chaosu na terenie Mezopotamii dzięki zjednoczeniu jej pod swoim władztwem. Hammurabi najbardziej znany jest z Kodeksu Hammurabiego z 1750 r. p.n.e., który był pierwszym, kompleksowym spisem praw w historii ludzkości. Słynna zasada talionu „oko za oko, ząb za ząb” rzeczywiście ma odzwierciedlenie w przepisach, ale warto zauważyć, że forma kary była zależna od pochodzenia sprawcy i ofiary. Jeśli wolny obywatel wybił oko innemu wolnemu obywatelowi, ten mógł liczyć na taką samą karę, natomiast jeśli ofiarą był poddany pałacu lub niewolnik, karą dla obywatela była jedynie grzywna, co świadczy o hierarchiczności babilońskiego społeczeństwa.

" "

Po śmierci Hammurabiego Babilonia stopniowo słabnie i będzie popadała w zależność od Asyrii. Renesans tego kraju nastąpi dopiero wraz ze śmiercią potężnego władcy Asyrii – Aszurbanipala (668-627 r. p.n.e.) oraz upadkiem miasta Aszur w 614 r. p.n.e. i stolicy Asyrii Niniwy w 612 r. p.n.e. w wyniku wspólnego najazdu Medów i Babilończyków. Władcą Państwa Nowobabilońskiego został w 605 r. p.n.e. Nabuchodonozor II i rządził on do 562 r. p.n.e. Władca ten zasłynął z podbicia Jerozolimy w 586 r. p.n.e. i zapoczątkowania tym samym niewoli babilońskiej. Polityka Nabuchodonozora II polegała na masowych przesiedleniach Żydów z Judei do Babilonii. Ostatecznie niewola babilońska zakończyła się w 538 r. p.n.e., gdy Cyrus II Wielki, król Persów, podbił Babilonię i zgodził się na powrót Żydów do Judy, która stała się autonomiczną prowincją perską – Jehud.

" "

Inne Kolebki Cywilizacji: Azjatyckie Początki

" "

Badania antropologiczne wskazują, że pierwsi ludzie dotarli do Azji z Afryki. Liczne stanowiska archeologiczne pozwalają przypuszczać, że około 100 tysięcy lat temu człowiek rozumny (homo sapiens) zamieszkiwał już całą Azję. Na niektórych obszarach warunki środowiska przyrodniczego sprzyjały przejściu z koczowniczego do osiadłego trybu życia, i wówczas pojawiło się rolnictwo, czyli pozyskiwanie żywności w kontrolowany sposób. Na tych obszarach w IV i III tysiącleciu przed naszą erą zaczęły powstawać pierwsze cywilizacje Azji.

" "

Na obszarze Żyznego Półksiężyca udomowiono około 70 gatunków roślin, które zostały później rozpowszechnione na całym świecie. Najważniejszymi z nich są zboża (pszenica, jęczmień), rośliny strączkowe (cebula, soczewica, len) oraz wiele gatunków drzew owocowych (palma daktylowa). Spośród zwierząt udomowiono kozę, owcę, krowę i świnię. Rozwój rolnictwa przyczynił się do wielu innowacji, ale najważniejszy był stały wzrost liczby ludności, co zapoczątkowało powstanie cywilizacji i pierwszych państw.

" "

Drugim kluczowym obszarem, na którym nastąpiły niezależne procesy udomowienia roślin i zwierząt, była Nizina Chińska. W tym regionie około 7,5 tysiąca lat temu udomowiono proso, sorgo, soję, herbatę, trzcinę cukrową, brzoskwinię i pomarańczę. Hodowano tu także jedwabniki, świnie i bawoły. Nieco później rolnictwo zaczęło się rozwijać w dolinie Indusu i na Półwyspie Indyjskim oraz w Azji Południowo-Wschodniej. Z kolei Nizina Turańska w Azji Środkowej prawdopodobnie była obszarem udomowienia konia i wielbłąda.

" "

Termin „cywilizacja” wywodzi się z łaciny – słowo civilitas oznacza 'poczucie bycia obywatelem'. Cywilizacja to stan kultury materialnej, technicznej i duchowej, jaki osiągnęło dane społeczeństwo w pewnym momencie swoich dziejów. Do elementów odróżniających jedną cywilizację od innej należą: język, historia, religia, obyczaje, instytucje społeczne. Te elementy tworzą wspólnotę ludzi zamieszkujących dany obszar.

" "

Cywilizacja Harappańska (Dolina Indusu)

" "

W środkowym i dolnym biegu Indusu w latach 2500–1750 p.n.e. powstała cywilizacja harappańska, nazywana też cywilizacją doliny Indusu. Tereny te zamieszkiwały prawdopodobnie ludy drawidyjskie, które wytworzyły dobrze rozwiniętą cywilizację miejską, o czym świadczy powstanie aż 70 miast – dwa najbardziej znane z nich to Harappa i Mohendżo Daro. Miasta budowano według jednego, przemyślanego wzorca urbanistycznego – ulice przecinały się pod kątem prostym, tworząc regularną siatkę. Domy budowano z wypalonej cegły, planując ścisłe przeznaczenie każdego budynku. Miasta posiadały niezwykle wydajne i zaawansowane systemy kanalizacyjne, świadczące o wysokim poziomie inżynierii. Po tej cywilizacji zachowały się liczne zabytki piśmiennictwa – niektórych z nich do dziś nie odczytano, co stanowi jedną z największych zagadek archeologii.

" "

Cywilizacja Chińska

" "

Na Nizinie Chińskiej w dorzeczu Huang He w IV tysiącleciu p.n.e. zaczęła się kształtować cywilizacja chińska. Badania archeologiczne wskazują, że między IV a I tysiącleciem p.n.e. cywilizacja ta rozszerzała swój zasięg na coraz większy obszar Azji Wschodniej. W Chinach udomowiono dwa gatunki prosa odpornego na suszę, które uprawiano na północy, natomiast na południu kraju rozwinięto uprawę ryżu. Udomowiono też bawoła, jedwabniki, a także kaczki i gęsi. Około 500 roku p.n.e. potrafiono już wytapiać i obrabiać żelazo, co było znaczącym krokiem technologicznym. W 221 roku p.n.e. Chiny zostały zjednoczone pod rządami cesarza Qin Shi Huanga. Do ważnych zmian, które przyczyniły się do scalenia państwa, należało wówczas opracowanie i wprowadzenie jednolitego systemu zapisu znaków, który przekształcił się we współczesny alfabet chiński. Wspólny język oraz wspólne elementy kultury umożliwiły przetrwanie państwa chińskiego do dziś jako jednej z najdłużej istniejących cywilizacji świata.

" "

Do ważnych chińskich wynalazków, które pojawiły się około 800–1000 lat wcześniej niż w Europie, należą: wyrób papieru i prochu strzelniczego, kompas magnetyczny, ruchoma czcionka umożliwiająca szybki druk, ster rufowy, a także piece hutnicze z miechami tłokowymi umożliwiające wytop stali w dużych ilościach. Do najbardziej znaczących budowli należy Wielki Mur Chiński wznoszony już od VII wieku p.n.e. (wiele odgałęzień zbudowano później, tj. od XIV do XVII wieku n.e.). Jego długość wynosi około 6500 km. Innym znaczącym osiągnięciem jest Wielki Kanał o długości 1600 km, łączący ze sobą rzeki Huang He i Jangcy, co usprawniało transport i komunikację w państwie. Silnie uformowane i ugruntowane państwo, jakim były Chiny, wywarło wielki wpływ na cały obszar Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej.

" "

Porównanie Najważniejszych Cywilizacji

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

" "

Cecha	Sumerowie	Starożytny Egipt	Babilonia (Hammurabi)	Cywilizacja Harappańska	Starożytne Chiny
Lokalizacja	Mezopotamia (między Tygrysem i Eufratem)	Dolina Nilu	Mezopotamia (między Tygrysem i Eufratem)	Dolina Indusu	Dorzecze Huang He (Żółtej Rzeki)
Pismo	Klinowe	Hieroglificzne	Klinowe (Akadyjski)	Nieodczytane piktograficzne	Znaki chińskie
Kluczowe osiągnięcia	Koło, system irygacyjny, system sześćdziesiętny, zikkuraty	Piramidy, mumifikacja, kalendarz słoneczny, papirus	Kodeks Hammurabiego, wiszące ogrody Semiramidy (Nowobabilońskie)	Planowanie urbanistyczne, systemy kanalizacyjne	Papier, proch, kompas, Wielki Mur, Wielki Kanał

" "

Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)

" "

Dlaczego pierwsze cywilizacje powstały w pobliżu wielkich rzek?

" "

Pierwsze cywilizacje powstawały w dolinach dużych rzek, gdzie ziemia była żyzna dzięki osadom rzecznym, a rzeka zapewniała łatwą irygację upraw i umożliwiała efektywny transport towarów i ludzi. Dostęp do wody pitnej i możliwość uprawiania roli na dużą skalę były kluczowe dla utrzymania rosnącej populacji i rozwoju osadnictwa.

" "

Jaka jest najstarsza cywilizacja?

" "

Badania archeologiczne wskazują, że najstarszą cywilizacją miejską, która ukształtowała się w regionie, byli Sumerowie. Ich cywilizacja uformowała się w południowej Mezopotamii około 4000 lat p.n.e., czyli około 6000 lat temu. Było to możliwe dzięki wcześniejszej rewolucji neolitycznej i rozwojowi rolnictwa w Żyznym Półksiężycu, co umożliwiło osiadły tryb życia i powstanie pierwszych miast-państw.

" "

Kto stworzył pierwszą cywilizację?

" "

Pierwszą cywilizację, w sensie zorganizowanego społeczeństwa miejskiego z własnym pismem, administracją i monumentalną architekturą, stworzyli Sumerowie. To oni położyli podwaliny pod rozwój cywilizacyjny w Mezopotamii, wpływając na kolejne kultury, takie jak Akadyjczycy i Babilończycy.

" "

Podsumowując, podróż przez pierwsze cywilizacje to fascynujące świadectwo ludzkiej pomysłowości i zdolności do adaptacji. Od prostych osad neolitycznych po skomplikowane imperia Mezopotamii, Egiptu i Azji, te starożytne kultury położyły fundamenty pod świat, w którym żyjemy dzisiaj, pozostawiając po sobie dziedzictwo, które wciąż inspiruje i zadziwia.

Zainteresował Cię artykuł Pierwsze Cywilizacje: Podróż w Czasie? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!