Prawa Człowieka na WOS: Zrozumieć i Działać

Wiedza o Społeczeństwie (WOS) to przedmiot, który otwiera drzwi do zrozumienia fundamentalnych mechanizmów funkcjonowania społeczeństwa, państwa i relacji międzynarodowych. Jednym z kluczowych zagadnień, które porusza, są prawa człowieka – filar współczesnej demokracji i wolności. Zrozumienie ich istoty, historii, ewolucji oraz wyzwań związanych z ich przestrzeganiem jest niezbędne dla każdego świadomego obywatela. Prawa człowieka to nie tylko abstrakcyjne pojęcia; to zasady, które kształtują nasze codzienne życie, określają granice władzy i chronią jednostkę przed nadużyciami. W tym artykule przyjrzymy się bliżej temu, czym są prawa człowieka, jakie dokumenty je definiują, jak ewoluowały na przestrzeni dziejów oraz jakie wyzwania stoją przed nami w ich obronie na całym świecie.

Co to są Prawa Człowieka?

Wiele się słyszy o obronie praw człowieka, o ich łamaniu, ale wielu ludzi tak naprawdę nie wie, co to pojęcie oznacza, co tak naprawdę jest łamane i czym prawa człowieka różnią się choćby od praw obywatelskich. Prawa człowieka to podstawowe wolności, jakie przysługują każdemu człowiekowi z samego faktu bycia istotą ludzką i z samego faktu urodzenia. Prawa te są takie same dla wszystkich ludzi, bez względu na ich płeć, rasę, wyznanie, etniczność, zapatrywania polityczne, narodowość, status społeczny, orientację seksualną i inne. Stanowią one fundament demokracji, wolności, społeczeństwa obywatelskiego oraz pokojowej egzystencji narodów. Podwaliny praw człowieka można odnaleźć w zasadzie w większości religii na świecie oraz w większości systemów filozoficznych. Jako źródło praw człowieka wskazywana jest przede wszystkim godność osoby ludzkiej. Proces kształtowania się praw człowieka jest ściśle związany z walką o wolność na świecie. Bez tych praw trudno byłoby dziś wyobrazić sobie życie polityczne i społeczne.

Prawa człowieka można podzielić ze względu na ich cechy:

• Prawa indywidualne: Podmiotem nie są grupy ludzi, ale pojedyncze osoby. Mówi się tu o ochronie praw poszczególnych grup społecznych, np. praw mniejszości narodowych lub praw uchodźców.
• Prawa niezbywalne: Oznacza to, że żadna władza nie ma prawa ich nam odebrać, podobnie jak żadna osoba nie może też sama zrzec się swoich praw lub zrezygnować z nich. Np. wolność od niewolnictwa oznacza, że sam człowiek nie może oddać się w niewolę, nawet jeśli podejmie taką decyzję, nie spowoduje ona żadnych skutków i jest po prostu bez żadnego znaczenia. Ludzie posiadają prawa człowieka, nawet gdy nie uznaje tego prawo kraju ich zamieszkania czy wówczas, gdy są one naruszane.
• Prawa przyrodzone: Istnieją one niezależnie od woli władzy lub przepisów prawa. Państwo ich nie nadaje, a jedynie tworzy system dla ich ochrony. Należą się każdej osobie już tylko z racji urodzenia, czyli faktu bycia istotą ludzką.
• Prawa powszechne: Są one takie same dla każdej jednostki na całym świecie. Mimo wątpliwości zgłaszanych przez rządy autorytarne, niezależnie od wyznawanych wartości, kultury lub religii, każdy ma prawo do bezpieczeństwa, życia czy wolności osobistej.
• Prawa podstawowe: Fakt posiadania tych praw daje każdemu człowiekowi możliwość rozwoju i korzystania z wszystkich innych praw. Jest to podstawowy standard, którego ścisłe przestrzeganie powinno gwarantować i chronić państwo.
• Prawa naturalne: To prawa, które człowiek posiada z racji godności osobowej, człowieczeństwa, a nie z powodu czyjejś indywidualnej decyzji czy nadania.

Historia Praw Człowieka i Kluczowe Dokumenty

Pierwszym, w pełni postulującym obronę praw człowieka dokumentem była DEKLARACJA PRAW CZŁOWIEKA I OBYWATELA UCHWALONA 26 SIERPNIA 1789 r. Jej preambuła głosiła, że nieznajomość, zapoznanie lub pogarda dla praw człowieka to jedyne przyczyny publicznych nieszczęść i zepsucia rządów. Postanowiono ogłosić w uroczystej deklaracji naturalne, niezbywalne i święte prawa człowieka, aby przypominała ona o ich prawach i obowiązkach, a akty władzy były respektowane. Miała ona służyć podtrzymaniu Konstytucji i szczęściu ogółu.

Obecnie podstawowym dokumentem w sprawie ochrony praw człowieka jest przyjęta w 1948 roku Powszechna Deklaracja Praw Człowieka. W związku z zakończeniem drugiej wojny światowej deklaracja była reakcją na wydarzenia tej wojny, zamykając tym samym pewien niechlubny etap historii stosunków międzynarodowych. Jednocześnie uznawana jest za podwalinę konwencji międzynarodowych oraz deklarowanych formalnie intencji państw i rządów w tych kwestiach. Główne postanowienia zawarte w Deklaracji to:

• niesienie ochrony każdemu człowiekowi
• niestosowanie dyskryminacji
• prawo do sądu
• prawo do sprawiedliwego procesu
• prawo do własności
• prawo do zrzeszania się
• wyrzeczenie się niewolnictwa
• zagwarantowanie ochrony prywatności
• zakaz tortur i nieludzkiego traktowania

Inne wartości potwierdzone przez Deklarację to wolność sumienia, wolność wyznania i równość płci.

Ewolucja Praw Człowieka: Trzy Generacje

Jak każda inna idea, której stosowanie zależne było od warunków politycznych, również i prawa człowieka przechodziły ewolucję. Rozszerzało się więc ich znaczenie, zakres pojęciowy i pole działania. Prawa człowieka można podzielić na trzy generacje:

Prawo do rozwoju podkreśla zwłaszcza współzależność, niepodzielność i uniwersalizm dwóch Międzynarodowych Konwencji dotyczących Praw Człowieka. Jego znaczenie jest głównie humanitarne i polityczne oraz polega na powiązaniu ze sobą wartości takich, jak rozwój, prawa człowieka i demokracja.

Obrońcy Praw Człowieka: Amnesty International

Organizacją, która w szczególny sposób dba o kwestie ochrony praw człowieka, jest Amnesty International. Jest to ogólnoświatowy ruch ludzi, którzy działają dla ochrony praw człowieka. Członkowie tej organizacji wyłącznie z dobrej woli oddają swój czas oraz energię, by pomagać ofiarom przypadków łamania praw człowieka. Zasadniczą formą, na jakiej opiera swą działalność Amnesty International, jest prowadzenie różnorakich kampanii. Organizacja ta bada więc, zajmuje się dokumentacją i publikacją raportów dotyczących przypadków naruszeń praw człowieka. Pracownicy AI podejmują praktyczne oraz często skuteczne kroki mające na celu powstrzymywanie tych naruszeń.

AI jest zorganizowana w taki sposób, żeby zwykli ludzie mieli możliwość wypowiadania się na rzecz osób, które są w zagrożeniu naruszeniami praw człowieka. Solidarność międzynarodowa to podstawa działalności AI. Poszczególni członkowie tej organizacji pochodzą z różnego rodzaju kultur, a także mają różne poglądy. Tym, co ich jednoczy, jest chęć pracy na rzecz pokoju oraz dobra na świecie, w którym szanowane będą prawa wszystkich ludzi. AI swoją działalnością obejmuje cały świat, aktywnie angażując się na rzecz praw człowieka w każdym punkcie globu. Zajmuje się działaniami w sprawie różnego rodzaju naruszeń praw człowieka, jakich dokonują wszelkiego rodzaju władze. AI wykonuje skuteczne działania dla dobra konkretnych osób. Duża liczba badań, kampanii i innego rodzaju wysiłków tej organizacji jest podejmowana po to, aby zmodyfikować prawo albo politykę. Ogłaszane apele oraz listy mają na celu poprawę losu kobiet, mężczyzn czy dzieci. Nawet gdy ma do czynienia ze zbrodniami o masowej skali, AI bardzo stara się w opracowywanych raportach zwracać baczniejszą uwagę na przypadki indywidualnych ofiar oraz odwoływać się do ich osobistych doświadczeń. Ofiary te bowiem to z pewnością coś więcej aniżeli tylko statystyka – mają imiona, daty urodzenia, są konkretne, namacalne i posiadają indywidualną historię. Każda z tych osób ma też prawo do sprawiedliwości.

AI to organizacja, która nie jest zależna od ideologii politycznych czy religii, od wszelkich rządów czy ekonomicznych grup interesu. Nie zajmuje się też popieraniem ani ganianiem jakichkolwiek rządów czy systemów politycznych. Nie zawsze też musi podzielać poglądy ofiar, o prawa których walczy. By zapewnić sobie niezależność, AI zdecydowała się nie przyjmować pieniężnych środków od rządów czy partii politycznych na działania, których zakres dokumentowania naruszeń praw człowieka oraz podejmowania działań jest w konflikcie z takimi naruszeniami. AI swoją działalność finansuje jedynie ze składek swych członków oraz z ofiarności publicznej. Jest to ruch autonomiczny i demokratyczny, odpowiadający tylko i wyłącznie przed swymi członkami. Wszystkie decyzje podejmują ciała wybieralne. AI tworzy światową społeczność działaczy na rzecz obrony praw człowieka, którzy są zwolennikami zasady solidarności międzynarodowej, efektywnych działań na rzecz indywidualnych ofiar, demokracji, powszechności oraz niepodzielności praw człowieka, niezależności, bezstronności i wzajemnego szacunku.

Łamanie Praw Człowieka na Świecie

Każdy człowiek posiada podstawowe prawa, które powinny być przestrzegane, takie jak prawo do życia w godności, do decydowania o swoim życiu, szereg praw politycznych (np. prawo do uczestniczenia w życiu politycznym) czy prawa kulturalne (np. do nauki czy rozwoju kulturalnego). Jeśli jednak obserwujemy wydarzenia w poszczególnych państwach na świecie, dostrzegamy, że w wielu z nich brak jest poszanowania dla tych wartości. Przykładem takich państw może być Korea Północna, Chiny, Białoruś, a także szereg państw afrykańskich i Ameryki Południowej.

Sytuacja na Białorusi

Ostatnio bardzo głośnym tematem jest nieprzestrzeganie zasad demokracji i brak poszanowania dla zasad wolności na Białorusi. W kraju tym autokratyczną władzę sprawuje Aleksander Łukaszenka i coraz bardziej zaostrza on swój reżim. Brakuje tam wolności prasy i wypowiedzi. Media, które ograniczają się do rządowych, są cenzurowane i przekazują treści zgodne z poglądami Łukaszenki, nie dopuszcza się do nich głosów opozycji czy niezależnych osób i instytucji. Ponadto na Białorusi stosuje się represje wobec opozycjonistów, polegające na czasowych aresztowaniach, zwolnieniach z pracy, pobiciach, konfiskatach. Ponadto opinię europejską bulwersuje sprawa zaginięcia czterech działaczy opozycyjnych – sądzi się nawet, że zostali oni pozbawieni życia. Ostatnie wybory z marca 2006 roku również dostarczyły dowodów, że w kraju tym władza coraz bardziej ogranicza swobody obywatelskie. Sfałszowano bowiem wybory prezydenckie, a wobec protestującej opozycji zastosowano przemoc, padły nawet ofiary śmiertelne.

Łamanie Praw w Chinach

Kolejnym krajem, który nagminnie łamie prawa człowieka, są Chiny. Od momentu wprowadzenia komunizmu, choć i wcześniej trudno mówić, że wartości demokratyczne były tam zachowywane, w tym kraju powszechnym zjawiskiem są prześladowania przeciwników politycznych czy ideologicznych. Prześladowania te obejmują lata więzień, obozów pracy czy nawet wyroki śmierci. Tak naprawdę nie wiadomo do końca, ile osób pozbawiono życia w Chinach z powodów politycznych, ile przebywa w obozach pracy. Można się domyślać, że liczba ta jest na pewno niemała. Kary te są nakładane bardzo często nawet bez wyroków sądowych. Zgodnie z chińskim prawem nikt nie może być zatrzymany bez postawienia mu zarzutów na dłużej niż 10 dni. Jednak już pod koniec lat pięćdziesiątych, konkretnie w 1957 r., do prawa chińskiego wprowadzono zapis reedukacja przez pracę, który zezwala na pozbawienie wolności bez procesu praktycznie każdej osoby. Jest to pewien sposób na prześladowanie działaczy politycznych. Faktycznie nie istnieje miejsce, gdzie zbierane byłyby dane o wszystkich więźniach, w związku z tym ustalenie liczby wszystkich ludzi, którzy zostali skazani na reedukację przez pracę, jest w praktyce niemożliwe. Bardzo trudno jest też sprawdzić, co się dzieje z określonym człowiekiem, gdyż Chińczycy mają prawo do obrony przez adwokata dopiero tuż przed rozpoczęciem procesu. W praktyce procesu tu nie ma, tak więc nie ma prawa do obrony; często też uwięziony nie ma prawa do poinformowania rodziny i bliskich, co się z nim dzieje. Tym bardziej, że umożliwia tę praktykę inny przepis, który mówi o obowiązku poinformowania rodziny co do zatrzymania w ciągu 24 godzin, chyba że utrudniłoby to prowadzenie śledztwa lub nie ma sposobu na porozumienie się z rodziną...

Jak wynika z powyższego, ludzie, którzy trafili pod sąd, praktycznie są pozbawieni wszelkich praw. W Chinach stosuje się też często tortury dla wymuszenia zeznań, brakuje rzeczywistych obrońców, a sądy wydają wyroki jeszcze przed rozpoczęciem procesu.

Prawa Kobiet w Krajach Muzułmańskich

Chciałbym tu także zwrócić uwagę na los kobiet w szeregu krajów muzułmańskich. Są one często traktowane jak własność swoich mężów czy ojców. Nie pozwala się im pobierać nauki, decydować, za kogo wyjdą za mąż, co będą robić w życiu. Nie posiadają one praw politycznych. Często nawet nie wolno im spacerować samym po ulicy. Są więc praktycznie uzależnione od swoich mężów, którzy są ich panami życia i śmierci. Szczególnie ostro traktowane były kobiety w Afganistanie podczas reżimu Talibów, którzy stosowali surowe przepisy koraniczne odnośnie kobiet, ale też innych sfer życia.

Reakcja Społeczności Międzynarodowej

Co na to wszystko społeczność międzynarodowa? Jeśli chodzi o Białoruś, praktycznie niewiele można zrobić. Rezolucje, jakie wydała w ostatnim czasie Unia Europejska, pozostają tylko krytyką na papierze, zakaz wjazdu na teren Unii osób związanych ściśle z reżimem też na wiele się nie zdał. Ewentualne sankcje ekonomiczne zamiast w reżim uderzyłyby w samych Białorusinów. Na jakieś większe działania odnośnie Białorusi nie pozwoli natomiast Rosja, dla której jest to kraj bardzo silnie uzależniony od jej pomocy.

Jeśli mówimy o Chinach, to sprawa również wygląda podobnie. Szereg państw demokratycznych, w tym zwłaszcza Stany Zjednoczone, ma bardzo rozległe interesy w tym kraju i przede wszystkim nie chce ich sobie psuć, więc jakiś zdecydowanych działań też w tej dziedzinie nie będzie. Tak samo wygląda sprawa z krajami muzułmańskimi. Tutaj także liczy się przede wszystkim ropa, a prawa człowieka schodzą na dalszy plan.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Czy na WOS są sprawdziany?

Tak, testy, sprawdziany i kartkówki sprawdzające wiadomości na WOS są obowiązkowe i stanowią integralną część oceny postępów uczniów w nauce tego przedmiotu.

Jakie cechy wyróżniają Prawa Człowieka?

Prawa człowieka są indywidualne, niezbywalne (nie można się ich zrzec ani ich odebrać), przyrodzone (przysługują z samego faktu urodzenia), powszechne (takie same dla każdego na świecie), podstawowe (umożliwiają korzystanie z innych praw) i naturalne (wynikające z godności ludzkiej).

Czym jest Powszechna Deklaracja Praw Człowieka?

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka to dokument przyjęty w 1948 roku przez Zgromadzenie Ogólne ONZ, który stanowi podstawowy katalog praw i wolności przysługujących każdemu człowiekowi. Była ona reakcją na okrucieństwa II wojny światowej i stanowi fundament międzynarodowego systemu ochrony praw człowieka.

Jakie są generacje Praw Człowieka?

Prawa człowieka dzieli się na trzy generacje: pierwsza to prawa obywatelskie i polityczne (np. wolność osobista, prawo wyborcze), druga to prawa ekonomiczne, społeczne i kulturalne (np. prawo do edukacji, opieki zdrowotnej), a trzecia to prawa do rozwoju i solidarności (np. prawo do czystego środowiska, prawo do rozwoju).

Co to jest Amnesty International i jak działa?

Amnesty International to niezależna, ogólnoświatowa organizacja pozarządowa, której misją jest obrona praw człowieka. Działa poprzez prowadzenie kampanii, dokumentowanie naruszeń, publikowanie raportów oraz podejmowanie działań na rzecz konkretnych ofiar. Jest finansowana wyłącznie ze składek członków i darowizn publicznych, co zapewnia jej niezależność.

Zrozumienie praw człowieka jest kluczowe dla budowania sprawiedliwego i wolnego społeczeństwa. Wiedza zdobyta na lekcjach WOS pozwala nie tylko poznać teoretyczne aspekty tych praw, ale także zrozumieć ich znaczenie w praktyce i potrzebę ich obrony. Mimo istnienia międzynarodowych deklaracji i organizacji takich jak Amnesty International, prawa człowieka są wciąż łamane w wielu miejscach na świecie. Świadomość tych problemów i gotowość do działania są niezbędne, aby w przyszłości budować świat, w którym godność i wolność każdego człowieka będą szanowane.

Zainteresował Cię artykuł Prawa Człowieka na WOS: Zrozumieć i Działać? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!