Polska: Położenie i Środowisko Przyrodnicze

Położenie geograficzne danego miejsca na kuli ziemskiej ma fundamentalny wpływ na jego środowisko przyrodnicze. Od szerokości geograficznej zależy ilość docierającego ciepła słonecznego, a co za tym idzie klimat. Z kolei od klimatu zależy roślinność i świat zwierzęcy. Organizmy wraz z wodą i skałami znajdującymi się w podłożu decydują o rodzaju tworzących się gleb, a w miejscach dogodnych dla osadnictwa na środowisko przyrodnicze znacząco wpływa człowiek. Polska, leżąca w sercu Europy Środkowej, jest doskonałym przykładem tego, jak wzajemne oddziaływania tych czynników tworzą unikalny i złożony krajobraz.

Położenie Polski na mapie świata i Europy

Polska jest krajem położonym na półkuli północnej i wschodniej, w Europie Środkowej. Znajduje się na obszarze Niżu Środkowoeuropejskiego, rozciągając się pomiędzy Morzem Bałtyckim na północy a pasmami Karpat i Sudetów na południu. Cały obszar kraju leży w dorzeczu dwóch głównych rzek: Wisły i Odry, które stanowią jego naturalne osie hydrologiczne. Kształt Polski jest zwarty, przypominający nieregularny sześciobok. Rozciągłość południkowa kraju wynosi 648 km, natomiast równoleżnikowa to około 690 km. Takie położenie sprawia, że w Polsce panuje klimat umiarkowany ciepły przejściowy, charakteryzujący się zarówno wpływami oceanicznymi, jak i kontynentalnymi.

Sąsiedzi Polski i granice

Polska graniczy z siedmioma państwami, co świadczy o jej centralnym położeniu w Europie. Na zachodzie sąsiadujemy z Niemcami. Południową granicę dzielimy z Republiką Czeską i Słowacją. Na wschodzie Polska graniczy z Ukrainą i Białorusią. Północno-wschodnią granicę stanowi Litwa, a na północy, oprócz granicy morskiej, mamy również granicę lądową z Federacją Rosyjską (poprzez obwód kaliningradzki). Najdłuższa granica lądowa przypada na Republikę Czeską i wynosi 796 km, natomiast najkrótsza jest granica z Litwą, mierząca 104 km. Dodatkowo, na północy kraju znajduje się granica morska o długości 440 km, biegnąca wzdłuż wybrzeża Morza Bałtyckiego.

Administracyjny podział Polski

Od 1999 roku w Polsce obowiązuje trójstopniowy podział administracyjny, który ma na celu efektywne zarządzanie krajem i jego regionami. Kraj jest podzielony na 16 województw, które są największymi jednostkami administracyjnymi. Niżej w hierarchii znajdują się powiaty, których jest 380 (w tym zarówno powiaty ziemskie, jak i grodzkie, czyli miasta na prawach powiatu). Najniższym szczeblem podziału administracyjnego są gminy, których w Polsce jest 2479. Wyróżniamy gminy miejskie, wiejskie oraz miejsko-wiejskie. Nazwy województw często odzwierciedlają historyczne regiony Polski, krainy geograficzne lub są związane z dużymi, centralnymi miastami.

Geologiczne dzieje Ziemi a Polska

Historia geologiczna Ziemi to proces trwający około 4,5 miliarda lat, podzielony na ery. Najstarsza era to prekambr, po której następowały paleozoik, mezozoik, a obecnie trwa era kenozoiczna. Wydarzenia z przeszłości geologicznej są odtwarzane przez naukowców, między innymi dzięki badaniom skamieniałości, czyli zachowanych w osadach skorupy ziemskiej szczątków kopalnych organizmów. Ta wiedza pozwala zrozumieć, jak kształtował się obszar Polski na przestrzeni milionów lat.

Budowa geologiczna i bogactwa mineralne

Obszar Polski zbudowany jest ze skał magmowych, osadowych i metamorficznych. Na powierzchni najczęściej spotykane są młode skały osadowe, takie jak piaski, żwiry i gliny, dominujące na nizinach i pojezierzach, czy wapienie występujące na wyżynach. Starsze skały magmowe (np. granity, bazalty, porfiry) oraz metamorficzne (np. gnejsy, marmury, kwarcyty) zazwyczaj zalegają głęboko pod powierzchnią Ziemi, z wyjątkiem obszarów górskich. Ciekawym wyjątkiem są fragmenty tych skał zawleczone na nizinne tereny Polski ze Skandynawii przez lądolód.

Główne bogactwa mineralne Polski są ściśle związane z jej budową geologiczną. Trzy najważniejsze to:

• Węgiel kamienny: Występuje w bogatych pokładach na Górnym Śląsku i Lubelszczyźnie. Powstał w okresie karbonu w erze paleozoicznej, w gorącym i wilgotnym klimacie sprzyjającym rozwojowi olbrzymich drzewiastych paproci, skrzypów i widłaków. Szczątki tych roślin, gromadzone w wilgotnych zagłębieniach, przekształcały się w torf, a następnie w węgiel brunatny i kamienny.
• Węgiel brunatny: Znajduje się głównie w okolicach Bełchatowa, Konina i Turoszowa.
• Rudy miedzi: Kluczowe złoża występują w okręgu legnicko-głogowskim.

Poza tymi głównymi surowcami, duże znaczenie mają również rudy cynku i ołowiu, sól kamienna, gaz ziemny oraz różnorodne skalne surowce budowlane. W przeszłości istotne były złoża siarki rodzimej, jednak obecnie ponad 90% siarki uzyskuje się z odsiarczania spalin i paliw kopalnych.

Powstawanie gór w Polsce

Góry w Polsce mają różnorodne pochodzenie geologiczne i wiek, co wpływa na ich obecny wygląd i wysokość:

• Karpaty: Są to góry fałdowe, które powstały na przełomie ery mezozoicznej i kenozoicznej podczas orogenezy alpejskiej. Są to góry młode, charakteryzujące się ostrzejszymi formami i większymi wysokościami.
• Sudety: Ich pierwsze wypiętrzenie miało miejsce w paleozoiku podczas orogenezy kaledońskiej i hercyńskiej. W mezozoiku zostały zrównane, a następnie ruchy alpejskie utworzyły z nich góry zrębowe. Są to góry starsze niż Karpaty, o bardziej łagodnych kształtach, ale zróżnicowanej budowie.
• Góry Świętokrzyskie: To najstarsze pasmo górskie w Polsce. Ich pierwsze wyniesienie nastąpiło w orogenezie kaledońskiej. Obecnie są to niskie góry, mocno zniszczone przez procesy erozyjne na przestrzeni milionów lat.

Pasowy układ rzeźby terenu i wpływ zlodowaceń

Rzeźba terenu Polski charakteryzuje się równoleżnikowym układem pasów, na przemian niższych i wyższych. Idąc od północy na południe, wyróżniamy kolejno:

1. Niskie niziny nadmorskie – pobrzeża.
2. Pofałdowane pojezierza.
3. Płaskie Niziny Środkowopolskie.
4. Podniesione wyżyny.
5. Obniżone kotliny podgórskie.
6. Średnie i wysokie góry.

Zlodowacenia plejstoceńskie miały ogromny wpływ na kształtowanie rzeźby terenu Polski, zwłaszcza na obszarze pojezierzy. Lądolód przekształcał te tereny, tworząc liczne formy: zagłębienia, takie jak jeziora rynnowe (długie i wąskie, powstałe w wyniku erozji lodowcowej), jeziora morenowe (utworzone w zagłębieniach pozostawionych przez lodowiec) czy pradoliny (szerokie doliny rzeczne, którymi płynęły wody roztopowe). Powstawały także wzniesienia, np. moreny czołowe (wzgórza usypane na przedpolu lodowca), kemy (stożki piaskowo-żwirowe), ozy (długie, wąskie wały piaskowo-żwirowe) oraz drumliny (owalnie wydłużone pagórki). Równiny, takie jak pola sandrowe (piaszczyste równiny utworzone przez wody roztopowe), również są efektem działalności lodowca. W górach lodowce wyżłobiły głębokie kotły, które dziś są jeziorami (np. Morskie Oko), oraz szerokie doliny (np. Dolina Chochołowska czy Dolina Kościeliska).

Klimat Polski: czynniki i cechy

Klimat Polski, umiarkowany ciepły przejściowy, jest kształtowany przez kilka kluczowych czynników:

• Położenie w średnich szerokościach geograficznych: Polska leży w strefie umiarkowanej, co determinuje wyraźne pory roku.
• Względnie mała odległość od oceanu i zwartego lądu Eurazji: Powoduje to, że na klimat Polski wpływają zarówno masy powietrza morskiego znad Atlantyku, jak i kontynentalnego znad Azji. Na ogół zaznacza się przewaga wpływów oceanicznych, co skutkuje napływem wilgotnych mas powietrza – ciepłych zimą i chłodnych latem.

Cechy polskiego klimatu to przede wszystkim duża zmienność pogody, będąca wynikiem ścierania się wpływów oceanicznych i kontynentalnych. Klimat jest ostrzejszy na wschodzie oraz w górach, gdzie występują niższe temperatury (w górach przez cały rok, na wschodzie zimą) i większe roczne amplitudy temperatury. Natomiast na zachodzie kraju i nad morzem klimat jest łagodniejszy, z mniejszymi rocznymi amplitudami temperatury. Opady atmosferyczne są największe w górach i nad morzem, a najmniejsze na Nizinach Środkowopolskich.

Wody w Polsce: rzeki, jeziora, morze

Prawie cały obszar Polski należy do zlewiska Morza Bałtyckiego. Dwie największe rzeki, Wisła i Odra, mają asymetryczne dorzecza, co oznacza, że posiadają więcej dopływów prawych niż lewych. Jest to spowodowane ogólnym nachyleniem powierzchni kraju ku północnemu zachodowi. Największym jeziorem w Polsce jest Śniardwy, położone na Mazurach, natomiast najgłębszym jest jezioro Hańcza, leżące na Suwalszczyźnie. Wody podziemne, w tym wody mineralne, są również ważnym zasobem, wykorzystywanym głównie w celach leczniczych w uzdrowiskach.

Morze Bałtyckie

Bałtyk to małe, płytkie i chłodne morze śródlądowe wewnątrzkontynentalne. Charakteryzuje się dobrze rozwiniętą linią brzegową i stosunkowo niskim zasoleniem, które obniża się w miarę oddalania się od Cieśnin Duńskich. Niestety, Morze Bałtyckie jest narażone na znaczne zanieczyszczenia. Na jego południowym i wschodnim wybrzeżu do morza uchodzi wiele rzek, które niosą ze sobą zanieczyszczenia miejskie, przemysłowe oraz rolnicze (np. pestycydy i nawozy sztuczne). Dodatkowo, transport morski również przyczynia się do zatruwania wód Bałtyku.

Gleby i lasy w Polsce

W Polsce dominują słabe gleby bielicowe i płowe, a także nieco lepsze gleby brunatne. Zajmują one duże obszary Nizin Środkowopolskich i pojezierzy. Najlepsze gleby to czarnoziemy, które występują na niewielkich obszarach Wyżyny Lubelskiej i Wyżyny Małopolskiej, a także na Płaskowyżu Głubczyckim. Bardzo dobre mady pokrywają deltę Wisły na Żuławach Wiślanych. Równie żyzne czarne ziemie spotykamy na Kujawach oraz w okolicach Wrocławia i Szczecina. Jakość gleby zależy od wielu czynników, w tym od budowy geologicznej, klimatu, rzeźby terenu, obecności wody oraz działalności organizmów żywych.

Lasy zajmują około 30% powierzchni Polski. Największe obszary leśne znajdują się na pojezierzach i w górach, natomiast najsłabiej zalesione są Niziny Środkowopolskie. Lasy są ważnym źródłem drewna, a także runa leśnego, takiego jak grzyby, borówki, jagody i zioła. Polskie lasy są domem dla bogatej fauny, w tym saren, jeleni, łosi, danieli, żubrów, niedźwiedzi, dzików, wilków, lisów, rysi, bobrów i zajęcy.

Najczęściej Zadawane Pytania

Czym jest środowisko przyrodnicze?

Środowisko przyrodnicze, nazywane również środowiskiem naturalnym, to całość elementów przyrody ożywionej (biosfera) i nieożywionej (atmosfera, hydrosfera, litosfera, pedosfera). Składa się z siedmiu komponentów: budowy geologicznej, rzeźby terenu, klimatu, stosunków wodnych, gleb, szaty roślinnej oraz świata zwierzęcego. Elementy te są ze sobą ściśle powiązane i tworzą złożony system, w którym zachodzą procesy obiegu energii i wymiany materii, warunkujące istnienie życia.

Jakie są główne czynniki kształtujące klimat w Polsce?

Główne czynniki kształtujące klimat w Polsce to jej położenie w średnich szerokościach geograficznych (strefa umiarkowana) oraz względnie niewielka odległość zarówno od Oceanu Atlantyckiego, jak i od zwartego lądu Eurazji. Te czynniki prowadzą do przewagi wpływów oceanicznych, które skutkują napływem wilgotnych mas powietrza – ciepłych zimą i chłodnych latem, co nadaje polskiemu klimatowi charakter przejściowy i powoduje dużą zmienność pogody.

Dlaczego w Polsce występują różne typy gór?

Różne typy gór w Polsce (Karpaty, Sudety, Góry Świętokrzyskie) wynikają z ich odmiennej historii geologicznej i różnych orogenez. Karpaty to młode góry fałdowe, powstałe podczas orogenezy alpejskiej. Sudety to starsze góry zrębowe, które ulegały wypiętrzeniom w orogenezach kaledońskiej i hercyńskiej, a następnie zostały odmłodzone przez ruchy alpejskie. Góry Świętokrzyskie są najstarsze, ich wyniesienie miało miejsce w orogenezie kaledońskiej, a obecne formy są wynikiem długotrwałej erozji.

Jakie są skutki zlodowaceń dla rzeźby terenu Polski?

Zlodowacenia plejstoceńskie miały ogromny wpływ na rzeźbę terenu Polski, zwłaszcza na pojezierzach i w górach. Na pojezierzach utworzyły liczne jeziora rynnowe i morenowe, pradoliny, a także wzniesienia takie jak moreny czołowe, kemy, ozy i drumliny oraz równiny sandrowe. W górach lodowce wyżłobiły głębokie kotły lodowcowe (dziś jeziora, np. Morskie Oko) oraz szerokie doliny (np. Dolina Chochołowska).

Z czego składa się środowisko przyrodnicze?

Środowisko przyrodnicze składa się z siedmiu głównych komponentów, które są ze sobą wzajemnie powiązane: budowy geologicznej, rzeźby terenu, klimatu, stosunków wodnych, gleb, szaty roślinnej oraz świata zwierzęcego. Wszystkie te elementy wchodzą w interakcje, tworząc dynamiczny system przyrodniczy.

Zainteresował Cię artykuł Polska: Położenie i Środowisko Przyrodnicze? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!