Tajemnice Polskich Płazów: Przewodnik Po Świecie", "kategoria": "Przyroda

Płazy, te niezwykłe kręgowce, stanowią fascynującą grupę zwierząt, które od wieków intrygują naukowców i miłośników przyrody. Ich życie, nierozerwalnie związane zarówno ze środowiskiem wodnym, jak i lądowym, czyni je jednymi z najbardziej wrażliwych, a zarazem intrygujących mieszkańców naszych ekosystemów. W Polsce możemy podziwiać różnorodność aż 19 gatunków płazów, z których każdy posiada unikalne cechy i przystosowania. Ten artykuł zabierze Cię w podróż po świecie polskich płazów, odkrywając ich sekrety, podziały, cykle życiowe, a także wyzwania, z jakimi muszą się mierzyć w dzisiejszych czasach.

Kim są płazy i czym się charakteryzują?

Płazy to gromada kręgowców, która obejmuje trzy główne rzędy: płazy bezogonowe, beznogie i ogoniaste. Na terenie Polski spotkamy przedstawicieli dwóch pierwszych grup. Potocznie często nazywamy je żabami, jednak jest to uproszczenie – do płazów zaliczamy nie tylko żaby, ale także ropuchy, traszki, kumaki czy grzebiuszki. Ich unikalną cechą jest cienka, silnie unaczyniona skóra, która umożliwia dodatkową wymianę gazową, uzupełniającą oddychanie płucami u form dorosłych. W skórze znajdują się również gruczoły wydzielające śluz, co zmniejsza tarcie podczas pływania i chroni przed wysychaniem.

Większość płazów bezogonowych ma palce kończyn tylnych spięte błoną pławną, a same kończyny tylne są znacznie dłuższe i mocniejsze od przednich, co jest idealnym przystosowaniem do skakania i pływania. Opływowy kształt ciała dodatkowo ułatwia poruszanie się w wodzie.

Cykl życiowy płazów jest złożony i obejmuje stadium larwalne, znane jako kijanka, które jest ściśle związane ze środowiskiem wodnym i oddycha skrzelami. Budowa układu krążenia, oka, ucha oraz linii nabocznej u larw przypomina budowę ryb. Linia naboczna pozwala im odbierać informacje o prądach wodnych, zmianach ciśnienia czy poruszających się obiektach. Formy dorosłe natomiast są płucodyszne, a ich układ krążenia składa się z dwóch obiegów krwi, z sercem podzielonym na dwa przedsionki i jedną komorę. Wśród narządów zmysłów dorosłych płazów wyróżnić można oczy zaopatrzone w ruchome powieki oraz ucho wewnętrzne i środkowe z jedną kosteczką słuchową. Oczy i nozdrza żab osadzone są na grzbietowej stronie głowy, co umożliwia obserwację otoczenia i wymianę gazową nawet podczas częściowego zanurzenia w wodzie. Samce wielu gatunków posiadają krtań i worki rezonacyjne, umożliwiające wydawanie charakterystycznych głosów godowych.

Szkielet płazów składa się z czaszki połączonej z kręgosłupem dwoma kłykciami potylicznymi, kręgosłupa oraz dwóch par kończyn (z wyjątkiem płazów beznogich), opartych na obręczach: barkowej i miednicowej. Mózg płazów charakteryzuje się względnie dużym kresomózgowiem i silnie zredukowanym móżdżkiem.

Płazy są rozdzielnopłciowe z parzystymi gonadami. Zapłodnienie u płazów bezogonowych jest zewnętrzne, natomiast u ogoniastych – wewnętrzne. Rozwój jest złożony i u większości odbywa się poza organizmem samicy. Kijanki płazów ogoniastych i bezogonowych posiadają ogon. Podczas metamorfozy u płazów bezogonowych ogon ulega resorpcji, a kończyny tylne wyrastają przed przednimi (odwrotnie niż u płazów ogoniastych). Podstawowym produktem przemiany materii azotowej wydalanym przez kijanki jest amoniak, ze względu na życie w wodzie, natomiast dorosłe formy lądowe wydalają głównie mocznik, co pozwala na oszczędną gospodarkę wodną.

Podział i gatunki polskich płazów

Na terenie Polski występuje 19 gatunków płazów, które umownie dzieli się na płazy bezogonowe i ogoniaste. Wśród nich wyróżniamy salamandrę, 4 traszki, 2 kumaki, grzebiuszkę, 3 ropuchy, 2 rzekotki oraz 6 żab. Żaby z kolei dzielą się na tzw. żaby zielone (wodna, jeziorkowa i śmieszka) i brunatne (moczarowa, zwinka i trawna).

Żaby Brunatne: Wczesnowiosenni Wędrowcy

Żaby brunatne to grupa, która obejmuje w Polsce żabę trawną (Rana temporaria) i żabę moczarową (Rana arvalis). Charakteryzują się brązowym ubarwieniem ciała, często z zielonkawym odcieniem. Typową cechą jest ciemna plama skroniowa ciągnąca się od oka do brzegu otworu gębowego. Ich błona pławna między palcami jest słabiej rozwinięta niż u żab zielonych.

Żaba Trawna i Żaba Moczarowa: Porównanie

Oba gatunki składają kłęby jaj wśród roślinności zbiornika, przy czym skrzek żaby trawnej jest nieco większy.

Żaby Zielone: Wodne Królowe Lata

Do kompleksu żab zielonych (Rana esculenta complex) należą żaba jeziorkowa (Pelophylax lessonae), żaba śmieszka (Pelophylax ridibundus) oraz żaba wodna (Pelophylax kl. esculentus), która jest płodnym mieszańcem dwóch pozostałych gatunków. Ich ubarwienie najczęściej jest intensywnie zielone, choć mogą występować także beżowo-brązowe odcienie. Nie posiadają plamy skroniowej, a ich błona pławna jest dobrze rozwinięta, co jest przystosowaniem do ich bardziej wodnego trybu życia.

Charakterystyka Żab Zielonych

• Żaba jeziorkowa: Najmniejsza z polskich żab zielonych, najbardziej związana ze środowiskiem wodnym. W okresie godów przybiera żółtawe zabarwienie ciała. Ma krótkie tylne odnóża i duży modzel piętowy.
• Żaba śmieszka: Największy polski gatunek żaby. Jej głos godowy przypomina śmiech. Ma długie tylne nogi i niewielki modzel piętowy. Często ciemne, oliwkowozielone ubarwienie.
• Żaba wodna: Mieszańiec o wyglądzie pośrednim. Jej nogi są dłuższe niż u jeziorkowej, ale krótsze niż u śmieszki (pięty stykają się przy zgiętej kończynie).

Żaby jeziorkowe zimują na lądzie, żaby śmieszki na dnie zbiorników wodnych, a żaby wodne najczęściej na lądzie, choć mogą zimować pod wodą, jeśli występują w populacji ze śmieszką. Gody żab zielonych rozpoczynają się w połowie maja, kiedy temperatura powietrza znacznie się ociepli, a samce tworzą głośne chóry.

Ropuchy: Nocni Ogródnicy

W Polsce występują trzy gatunki ropuch: szara (Bufo bufo), zielona (Bufotes viridis) i paskówka. Ropucha szara jest powszechna, łatwo ją rozpoznać po szaro-brunatnym kolorze ciała, brodawkowatej skórze i poziomych źrenicach. Skóra ropuch wytwarza substancje drażniące błony śluzowe, dlatego po kontakcie z nimi należy umyć ręce. Ropuchy szare przystępują do godów wcześnie, niemal równocześnie z żabami brunatnymi. Samce są niezwykle uparte w poszukiwaniu partnerek, często myląc inne płazy, a nawet przedmioty, z samicami. Składają długie sznury skrzeku wśród roślin podwodnych.

Kumak Nizinny: Alarmujące Dźwięki

Kumak nizinny (Bombina bombina) przypomina małą ropuchę, ale wyróżnia go sercowaty kształt źrenicy. Ma ciemnobrązowe ciało pokryte brodawkami z gruczołami jadowymi, wytwarzającymi toksyczną frynocylinę. Jego brzuch zdobią drobne pomarańczowe plamy, które w razie zagrożenia eksponuje, wyginając ciało w tzw. refleks kumaka, informując drapieżnika o swojej niesmaczności lub toksyczności. Kumaki docierają do zbiorników wodnych na początku kwietnia, a ich głos godowy, przypominający słowo „kum” lub płaczliwe zawodzenie, jest bardzo charakterystyczny i wydawany z powierzchni wody.

Grzebiuszka Ziemna: Niewidoczny Mieszkaniec

Grzebiuszka ziemna (Pelobates fuscus) prowadzi bardzo skryty tryb życia, aktywnie zakopując się w piaszczystym podłożu w razie zaniepokojenia. Aktywna jest głównie nocą, z wyjątkiem okresu godowego. Ma beżowo-brązowe ciało z ciemnobrązowymi plamami i charakterystyczną pionową źrenicę, przypominającą oko węża. Zimuje głęboko pod ziemią, często w norach gryzoni. Gody rozpoczyna nocą, niedługo po opuszczeniu zimowiska, gdy nastąpią odpowiednie warunki. Jej głos godowy wydawany jest spod powierzchni wody. Kijanki grzebiuszki są bardzo duże (ok. 12 cm) i drapieżne, żywiąc się bezkręgowcami, a nawet kijankami innych płazów.

Rzekotka Drzewna: Akrobatka z Przylgami

Rzekotka drzewna (Hyla arborea) to jedyny gatunek płaza w Polsce zdolny do wspinania się po drzewach, dzięki przylgom na końcach palców. Ma zielone ciało, choć może przybierać różne odcienie brązu. Wzdłuż boków ciała przebiega ciemnobrązowy pas. Jej głos godowy jest donośny i słyszalny z dużych odległości, a u samców widoczny jest duży pojedynczy rezonator pod głową. Rzekotki potrzebują do rozrodu czystych zbiorników wodnych pozbawionych ryb.

Traszki: Ogoniaste Klejnoty

W Polsce występują cztery gatunki traszek, z czego na nizinach spotkać można traszkę zwyczajną (Lissotriton vulgaris) i traszkę grzebieniastą (Triturus cristatus). Traszka grzebieniasta jest większa i wyróżnia się drobnymi jasnymi plamkami na ciemnym grzbiecie. Samce w okresie godowym wykształcają charakterystyczny grzebień na plecach – u traszki zwyczajnej ciągnie się on nieprzerwanie od głowy do ogona, natomiast u grzebieniastej jest przewężony na granicy ogona i reszty ciała.

Zagrożenia i Ochrona Płazów w Polsce

Wszystkie gatunki płazów występujące w Polsce są objęte ochroną, co oznacza zakaz płoszenia, łapania, a tym bardziej zabijania. Płazy są niezwykle ważne dla ekosystemu, pomagając kontrolować populacje owadów, w tym szkodników upraw. Niestety, populacje płazów systematycznie maleją na całym świecie, w tym w Polsce. Istnieje wiele czynników przyczyniających się do tego spadku:

• Utrata siedlisk wodnych i lądowych: Intensyfikacja rolnictwa, urbanizacja i zabudowa terenów zielonych prowadzą do zanikania małych zbiorników wodnych, miedz i zadrzewień śródpolnych, które są kluczowymi miejscami życia i rozrodu płazów.
• Przeszkody na trasach migracji: Płazy są wierne swoim trasom migracji do miejsc godowych i zimowisk. Coraz więcej ruchliwych dróg asfaltowych przecina te trasy, co prowadzi do masowego ginienia zwierząt pod kołami samochodów.
• Wysychanie zbiorników wodnych: Zmiany klimatyczne i obniżanie się poziomu wód gruntowych prowadzą do wysychania zbiorników wodnych, zwłaszcza w latach suszy. Kijanki giną zanim przejdą metamorfozę, a dorosłe płazy nie mają gdzie odbyć godów.
• Zanieczyszczenia chemiczne wód: Cienka i wrażliwa skóra płazów sprawia, że są one bardzo podatne na zanieczyszczenia chemiczne, takie jak nawozy i środki ochrony roślin, które często dostają się do zbiorników wodnych.
• Zarybianie zbiorników: Ryby często zjadają kijanki płazów, uniemożliwiając im sukcesywne rozmnażanie się w zbiornikach, w których występują.
• Choroby i pasożyty: Jednym z największych zagrożeń jest grzyb wywołujący śmiertelną chorobę zwaną chytridiomykozą.

Czynna Ochrona Płazów

W odpowiedzi na te zagrożenia prowadzone są liczne działania ochronne. Przykładem jest działalność w Chojnowskim Parku Krajobrazowym, gdzie realizowane są programy takie jak:

• Inwentaryzacja gatunków: Od 2013 roku prowadzone są szczegółowe badania zbiorników wodnych i mokradeł, mające na celu określenie lokalizacji i kondycji populacji płazów objętych ochroną. Analizuje się jakość wód (np. wskaźnik BMWP) oraz obserwuje prawidłowość metamorfoz larw.
• Zimowiska dla płazów: W 2014 i 2015 roku zbudowano sztuczne zimowiska, które mają pomóc płazom przetrwać zimę. Są to konstrukcje z kamieni i naturalnych materiałów leśnych, zapewniające odpowiedni mikroklimat i ochronę przed zamarznięciem czy wyschnięciem. Kontrole potwierdzają ich wykorzystanie przez traszki grzebieniaste, grzebiuszki ziemne i żaby brunatne.
• Akcja Żaba: Co roku, wczesną wiosną, uczniowie szkół z okolic Chojnowskiego Parku Krajobrazowego uczestniczą w akcji ratowania płazów. Ustawiane są specjalne płotki wzdłuż ruchliwych dróg, które uniemożliwiają zwierzętom wejście na jezdnię. Płazy wpadają do pojemników, skąd są przenoszone przez wolontariuszy na drugą stronę drogi, bezpiecznie do miejsc godowych. Dzięki tej akcji uratowano już tysiące płazów.

Najczęściej Zadawane Pytania

Czy płazy mają dobrze rozwinięty wzrok?

Tak, płazy mają dobrze rozwinięty narząd wzroku w postaci dużych oczu, które są osłonięte ruchomymi powiekami i posiadają dwuwypukłą soczewkę. Pozwala im to na efektywne widzenie zarówno w wodzie, jak i na lądzie, co jest kluczowe dla ich drapieżnego trybu życia i unikania zagrożeń. Ich oczy są często umiejscowione na grzbietowej stronie głowy, co umożliwia im obserwację otoczenia podczas częściowego zanurzenia w wodzie.

Świat płazów jest bogaty i pełen niezwykłych przystosowań. Zrozumienie ich biologii i zagrożeń, z jakimi się borykają, jest kluczowe dla ich ochrony. Każde działanie, od edukacji po czynną ochronę siedlisk, przyczynia się do zachowania tych cennych elementów naszej przyrody dla przyszłych pokoleń. Pamiętajmy, że płazy, choć często niedoceniane, są nieodłącznym i ważnym ogniwem w ekosystemie, zasługującym na naszą uwagę i ochronę.

Zainteresował Cię artykuł Tajemnice Polskich Płazów: Przewodnik Po Świecie", "kategoria": "Przyroda? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!