Historia Liceów: Dziedzictwo Elbląskiej Szkoły

W Elblągu, przy ulicy Pocztowej 2, stoi okazały budynek, który od 1947 roku mieści I Liceum Ogólnokształcące. Jest to miejsce o niezwykłym dziedzictwie, świadczące o znacznie dłuższych tradycjach edukacyjnych, sięgających głęboko w przeszłość. Młodzież, która dziś przekracza progi tej szkoły, staje się częścią nieprzerwanej nici pokoleń – dziewcząt i chłopców, którzy przed nimi w tych samych murach snuli plany, marzyli i przeżywali pierwsze rozczarowania. To właśnie te kolejne pokolenia, a nie tylko same mury, stanowią o prawdziwym pięknie i wartości tej instytucji.

Początki kształcenia dzieci i młodzieży w Prusach, od średniowiecza aż do drugiej połowy XVIII wieku, pozostawały w dużej mierze niezmienione. Nauczanie elementarne, będące podstawą edukacji, prowadzone było głównie przez lokalne parafie – zarówno katolickie, jak i ewangelickie – a także przez niektóre zakony. Siłą rzeczy, ten typ nauczania opierał się przede wszystkim na zasadach konfesyjnych i moralnych. Uczono przede wszystkim podstaw pisania, czytania i rachunków, a także religii. Rodzice często nie byli zainteresowani dalszym kształceniem swoich dzieci, widząc większą potrzebę szybkiego przyuczenia ich do praktycznego zawodu. Co więcej, poziom wykształcenia samych nauczycieli w szkołach elementarnych pozostawał na bardzo niskim poziomie, co dodatkowo ograniczało możliwości rozwoju edukacyjnego.

Ewolucja Edukacji Dziewcząt: Przełom w Elblągu

Przez stulecia szczególnie niedowartościowane pozostawało kształcenie dziewcząt. Wynikało to ze specyficznej pozycji i roli kobiety w społeczeństwie, a szczególnie w rodzinie. Na kobiecie w pierwszym rzędzie spoczywał obowiązek przekazania dzieciom wiary i zasad moralnych, a do tego przygotowanie szkolne nie było postrzegane jako konieczne. Od kobiet wymagano przede wszystkim praktycznych umiejętności związanych z życiem małżeńskim i rodzinnym. Z reguły kształcenie dziewcząt kończyło się na poziomie szkoły elementarnej. Jedynie zamożniejsi rodzice znajdowali środki, by prywatnie zapraszać nauczycieli do swoich domów, kontynuujących proces kształcenia.

Jednak początek XIX wieku przyniósł znaczące zmiany, zwłaszcza w Elblągu. Istotnym wydarzeniem w procesie kształcenia dziewcząt było utworzenie 3 grudnia 1801 roku prywatnej szkoły dla 20 dziewcząt (Töchterschule). Jej twórcą był Daniel Ferdinand Rittersdorf, syn ewangelickiego pastora kościoła Panny Marii. W tym samym czasie edukacją jeszcze większej liczby dziewcząt z wyższych sfer zajął się kantor kościoła Panny Marii, Adolf Friedrich Bourbiel. Wojna w latach 1806-1807 wymusiła połączenie tych szkół.

Kolejny ważny krok nastąpił w 1808 roku, kiedy to kaznodzieja Kościoła reformowanego w Elblągu, Wilhelm Wisselinck, oraz kaznodzieja kościoła Panny Marii, Rogge, utworzyli własną szkołę żeńską (Höhere Töchterschule). Przełomem było jednak powstanie w sierpniu 1808 roku pierwszej szkoły ponadpodstawowej dla elbląskich dziewcząt, założonej przez profesora gimnazjum Eberharda Gottlieba Graffa. Szkoła ta poziomem kształcenia przewyższała wszystkie dotychczasowe placówki. Nauka trwała trzy lata, a program szkolny był zaskakująco rozbudowany. Obejmował on przedmioty takie jak nauka pisania i czytania, nauka wymowy, konwersacja, rachunki, ćwiczenia zapamiętywania, gramatyka, kaligrafia, historia, geografia, rysunek, język francuski, nauka o środowisku naturalnym, śpiew oraz religia. Co istotne, duży nacisk kładziono również na zajęcia praktyczne, które miały przygotować dziewczęta do życia domowego i społecznego. Były to między innymi: wyrób koronek, wyplatanie, cerowanie, lamowanie, robótki na drutach, nauka kroju i szycia, przędzenie, zasady dietetyki i sporządzanie posiłków. W 1808 roku naukę rozpoczęły 34 uczennice, co świadczyło o rosnącym zapotrzebowaniu na tego typu edukację.

Rozwój i Publiczne Szkoły dla Dziewcząt

Dnia 4 lutego 1824 roku Johanna Neumann, pisarka i żona elbląskiego kupca, założyła w swym domu przy ul. Świętego Ducha 21 drugą w mieście szkołę średnią dla dziewcząt. Szkoła ta, nazwana Elisabeth Höhere Töchterschule, cieszyła się dużym uznaniem, szczególnie w kręgach mieszczańskich. Z czasem znalazła nowy budynek przy ul. Bednarskiej 5.

Wraz z dynamicznym rozwojem miasta i znacznym przyrostem liczby mieszkańców, powstała konieczność utworzenia jeszcze jednej średniej szkoły dla dziewcząt. Założyła ją 14 listopada 1832 roku Johanna Braun w budynku koło ratusza przy Placu Słowiańskim. Johanna Braun, posiadająca 16 lat doświadczenia pedagogicznego, w tym 6 lat w szkole Wilhelma Wisselincka i 10 lat pod opieką profesorów gimnazjalnych Kelcha i Kebera, przedstawiła władzom oświatowym szczegółowy program i plan zajęć. Wśród pierwszych 33 uczennic jej szkoły przeważały córki elbląskich kupców. Zajęcia odbywały się codziennie, łącznie z sobotami, przez 5 godzin lekcyjnych. Było to świadectwo intensywności nauki.

Poniżej przedstawiamy porównanie programów wczesnych szkół dla dziewcząt w Elblągu, ukazujące szeroki zakres nauczania:

W połowie XIX wieku nastąpił kluczowy moment w historii elbląskiego szkolnictwa żeńskiego. Elbląskie władze miejskie podjęły decyzję o utworzeniu pierwszej publicznej szkoły średniej dla dziewcząt. Konkurs wykazał, że szkołą większą i sprawniej prowadzoną była prywatna szkoła Johanny Braun. Latem 1852 roku władze miejskie przejęły tę szkołę ze 166 uczennicami, nadając jej charakter szkoły publicznej. Oficjalna nazwa szkoły brzmiała – Städtische öffentliche höhere Töchterschule (Miejska Publiczna Wyższa Szkoła dla Dziewcząt). Dyrektorem, na życzenie elbląskiego Magistratu, został mianowany mężczyzna, co było ówcześnie powszechną praktyką. Johanna Braun otrzymała państwową emeryturę, lecz wkrótce zmarła.

W 1871 roku w elbląskiej żeńskiej szkole średniej uczyło się już ponad 400 dziewcząt. Dotychczasowy budynek szkolny przy Placu Słowiańskim okazał się zbyt mały. Władze miejskie podjęły 11 czerwca 1869 roku uchwałę o budowie nowego gmachu. Pomimo opóźnień spowodowanych wojną z Francją w latach 1870-1871, 3 sierpnia 1875 roku nastąpiło oficjalne otwarcie nowego budynku żeńskiej szkoły średniej przy ul. Pocztowej (Am Neuen Lustgarten). Koszt budowy był wysoki, wyniósł 234 tysiące marek, lecz szkoła była zaplanowana i wyposażona z dużym rozmachem. W pobliżu szkoły znalazł się także budynek dla dyrektora i nauczycielki. Nowa szkolna aula szybko stała się ważnym obiektem kulturalnym miasta, goszcząc koncerty, wykłady i próby chórów.

Professionalizacja i Reforma Szkolnictwa

W drugiej połowie XIX wieku zawód nauczycielki stał się jednym z nielicznych, w których kobiety mogły samodzielnie podejmować obowiązki zawodowe. Dyrektor Witt dostrzegł konieczność utworzenia w Elblągu żeńskiego Seminarium Nauczycielskiego. W 1869 roku Witt zorganizował takie seminarium o charakterze prywatnym. Początkowo zgłosiło się zaledwie 8 kandydatek, ale w 1874 roku było ich już 28. Absolwentki Seminarium Nauczycielskiego mogły wybierać pomiędzy pracą w szkole elementarnej lub w szkole średniej dla dziewcząt, po złożeniu odpowiednich egzaminów państwowych. Dzięki staraniom dyrektora Witta i nauczyciela Foertscha, w październiku 1879 roku prywatne żeńskie Seminarium Nauczycielskie zostało połączone ze średnią szkołą dla dziewcząt w Elblągu, a zajęcia przeniesiono do przestronnego budynku przy ul. Pocztowej. W 1885 roku seminarium otrzymało prawo przeprowadzania końcowego egzaminu nauczycielskiego.

Przez długie dziesięciolecia w szkole odbywały się wyłącznie lekcje religii wyznania ewangelickiego, prowadzone przez miejscowych pastorów. W 1925 roku aż pięciu nauczycieli nauczało religii ewangelickiej. W XX wieku szkoła zaczęła zapewniać także nauczanie religii dla dziewcząt pochodzenia żydowskiego, choć lekcje odbywały się w elbląskiej synagodze. Szkoła wspierała tę inicjatywę finansowo, wypłacając miejscowej wspólnocie żydowskiej rocznie 150 marek. Nauczanie religii żydowskiej prowadzili rabini: dr Siegfried Silberstein, dr Heymann Auerbach i dr Siegbert Neufeld.

Przeprowadzona na początku XX wieku w Niemczech reforma szkolnictwa żeńskiego miała znaczący wpływ także na Kaiserin Auguste Viktoria – Schule w Elblągu. Zrównany został status szkół żeńskich i męskich. W 1908 roku dotychczasową szkołę średnią – Töchterschule – przemianowano na liceum (Lyzeum), a Seminarium Nauczycielskie – Lehrerinen Seminar – na wyższe liceum (Oberlyzeum). Tym samym absolwentki tej szkoły po raz pierwszy w historii mogły ubiegać się o przyjęcie na uniwersytety, co było ogromnym krokiem naprzód dla emancypacji kobiet. Kilkanaście lat później, w 1924 roku, utworzono także roczną szkołę dla kobiet (Frauenschule), której celem było uzupełnienie wykształcenia absolwentek elbląskich szkół. Sprawozdania szkolne z tego okresu pokazują, że uczennice pochodziły głównie z rodzin inteligenckich i warstw średnich, dominowały córki urzędników, profesorów gimnazjalnych i nauczycieli. W 1915 roku do Oberlyzeum uczęszczało 30 ewangeliczek i 6 katoliczek, a do Lyzeum 486 ewangeliczek, 62 katoliczki i 22 Żydówki.

Wraz z rosnącą liczbą uczniów, budynek elbląskiej Kaiserin Auguste Viktoria – Schule stał się zbyt mały. W 1912 roku oddano do użytku nowe skrzydło szkoły dobudowane wzdłuż ulicy Pocztowej. Przybyło 12 nowych sal lekcyjnych, w tym doskonale wyposażone gabinety fizyki i chemii, oraz nowoczesna sala gimnastyczna.

Wyzwania Wojny i Okresu Nazistowskiego

Fronty I wojny światowej ominęły Elbląg, ale do miasta napłynęły rzesze uchodźców z terenów Prus Wschodnich objętych walkami. Szkolna sala gimnastyczna na wiele tygodni została zamieniona na tymczasowe zakwaterowanie dla uciekinierów. Wielu uczniów wraz z rodzicami wyjechało z miasta. W sierpniu 1914 roku w szkole pozostało tylko 270 dziewcząt, ale zajęć nie odwołano. Po decydującej bitwie koło Olsztynka (Tannenberg), uczennice powróciły do Elbląga, a wraz z nimi normalne życie szkolne. Niestety, dwóch nauczycieli, Kurt Dieck i Friedrich Lehmann, nie powróciło z frontu, a ich pamięć uczczono tablicą w szkolnej auli.

W 1930 roku dyrektor Orlowski opuścił mieszkanie w budynku szkolnym, przenosząc się do sąsiadującej willi. W dotychczasowym mieszkaniu dyrektora urządzono dodatkowe klasy lekcyjne. Dnia 1 kwietnia 1931 roku szkoła została upaństwowiona (Staatliche Oberlyzeum), co oznaczało, że miasto utraciło bezpośredni nadzór nad jej funkcjonowaniem.

W 1934 roku w Niemczech umacniał się narodowy socjalizm. Początkowo nowa rzeczywistość omijała elbląską Kaiserin Auguste Viktoria-Schule, zapewne za sprawą silnej osobowości i wojennych zasług dyrektora Franza Orlowskiego. Niestety, ten zasłużony pedagog zginął 20 października 1934 roku w wypadku samochodowym. Wkrótce z niepokojem oczekiwano nowej nominacji dyrektorskiej, zapewne wcześniej konsultowanej z NSDAP.

Założone przez hitlerowców organizacje młodzieżowe propagujące narodowy socjalizm musiały zaistnieć także w liceum żeńskim w Elblągu. Coraz częściej dziewczęta zmuszone były przerywać zajęcia lekcyjne, by uczestniczyć w spotkaniach młodzieżówek hitlerowskich – Bund deutscher Mädel i Jungmädel. Wyraźnie zarysował się podział między związanym z narodowym socjalizmem dyrektorem Czerwinskim a konserwatywno-liberalnie zorientowanym gronem pedagogicznym. Pomimo tych trudności, dzięki wysiłkowi nauczycieli, pod koniec lat 30. Kaiserin Auguste Viktoria – Schule uznano za jedną z najlepszych tego typu placówek oświatowych w całych Prusach Wschodnich.

Partia narodowosocjalistyczna przez zmianę programu nauczania dawała jednoznaczny sygnał, że III Rzesza nie potrzebuje kobiet wykształconych, lecz użytecznych społecznie. Przejawem tego było między innymi zmniejszenie godzin lekcyjnych, glajchszaltowanie zróżnicowanych dotąd szkół żeńskich oraz obniżenie poziomu nauczania. Również na zewnątrz Kaiserin Auguste Viktoria – Schule upodobniła się do pozostałych szkół w mieście. W auli i we wszystkich klasach wisiały portrety Hitlera. Każda lekcja rozpoczynała się pozdrowieniem – Heil Hitler. Początek i zakończenie ferii wiązały się z obowiązkową paradą z hitlerowskimi flagami na dziedzińcu szkolnym. Wszyscy nauczyciele zostali sprawdzeni i otrzymali od władz zaświadczenie o aryjskim pochodzeniu. Wielu z nich, dobrowolnie lub wbrew swej woli, musiało wstąpić do partii narodowosocjalistycznej.

Rankiem 1 września 1939 roku słychać było w Elblągu odgłosy wysadzanego w powietrze mostu na Wiśle w Tczewie. Elbląskie szkoły były nieczynne. Dyrektor Czerwinski został zmobilizowany. Większość grona pedagogicznego została oddana do dyspozycji Czerwonego Krzyża, obrony przeciwlotniczej lub pomagała władzom miasta w aprowizacji ludności cywilnej. Prowadzenie szkoły w zastępstwie dyrektora przejął dr Wilhelm Graf. Wkrótce jednak, po zakończeniu działań wojennych na terenie Polski, życie szkolne w Elblągu ustabilizowało się. Grono pedagogiczne prawie w komplecie stawiło się do pracy. Do szkoły powróciło więc w miarę normalne życie, choć nie na długo.

Uczennice Kaiserin Auguste Viktoria – Schule ćwiczyły ucieczkę do schronu w piwnicy podczas nalotu, choć próby te przeprowadzano rzadko. Elblążanie czuli się bezpieczni w swym mieście do sierpnia 1944 roku. Wtedy to, w czasie trzech kolejnych nocy brytyjskie lotnictwo zbombardowało pobliski Królewiec, co było prawdziwym wstrząsem. Odtąd spodziewano się nalotów także na Elbląg, tym bardziej, że Kaiserin Auguste Viktoria – Schule znajdowała się w bezpośrednim sąsiedztwie olbrzymich zakładów zbrojeniowych – Schichau Werke.

W lipcu 1944 roku front wojenny stanął u granic Prus Wschodnich. Ogromne rzesze uciekinierów napłynęły do Elbląga. W Kaiserin Auguste Viktoria – Schule brakowało już wielu uczennic. Wkrótce i te, które przybyły z okolic Tylży i Ragnit, opuściły miasto, gdy rodzice podjęli decyzję o dalszej ucieczce na zachód. Nauczyciele, traktowani jako urzędnicy państwowi, zostali zobowiązani do pozostania w mieście. Po feriach Bożego Narodzenia 1944 roku do szkoły uczęszczały już tylko nieliczne dziewczęta. Podjęto więc decyzję o zawieszeniu zajęć szkolnych.

Ostatni raz grono pedagogiczne Kaiserin Auguste Viktoria – Schule zebrało się w gabinecie dyrektora szkoły 22 stycznia 1945 roku. Radca szkolny Paul Reichmann, najdłużej pracujący w zawodzie nauczycielskim, w zastępstwie chorej Marty Berninger, poprowadził to pożegnalne spotkanie i poinformował o przerwaniu działalności szkoły. Spośród grona pedagogicznego 9 nauczycieli pozostało w mieście w czasie działań wojennych. Przeżyły tylko Gertrud Schottky i Emma Pudor. Do dziś nie wiadomo dokładnie, ile zginęło przedwojennych uczennic. Przez wiele dni w piwnicy – schronie pod budynkiem szkolnym, w strasznych warunkach ukrywała się ludność cywilna. Brakowało jedzenia, wody i światła. Tak było do przedpołudnia 12 lutego 1945 roku, gdy ukrywający się w szkolnej piwnicy przestraszeni ludzie usłyszeli odgłosy uderzeń w pancerne drzwi, a wkrótce zobaczyli wchodzących radzieckich żołnierzy. Był to koniec pewnej epoki i początek nowej historii dla budynku, który miał stać się I Liceum Ogólnokształcącym w powojennym Elblągu.

Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)

Kiedy powstało pierwsze liceum w Elblągu?
Termin „liceum” (Lyzeum) w odniesieniu do elbląskiej szkoły dla dziewcząt został wprowadzony formalnie w 1908 roku, w ramach ogólnoniemieckiej reformy szkolnictwa. Jednakże, pierwsza szkoła ponadpodstawowa dla elbląskich dziewcząt, która poziomem kształcenia przewyższała wszystkie dotychczasowe, została założona przez profesora Eberharda Gottlieba Graffa już w 1808 roku. To właśnie z niej wywodzą się tradycje dzisiejszego liceum.

Jak wyglądała edukacja dziewcząt w XIX wieku?
W XIX wieku edukacja dziewcząt w Elblągu przeszła znaczną ewolucję. Początkowo skupiała się na podstawach (czytanie, pisanie, rachunki, religia) oraz umiejętnościach praktycznych niezbędnych w życiu domowym. Z czasem, dzięki prywatnym inicjatywom, a następnie przekształceniu szkół w placówki publiczne, program nauczania rozszerzył się o przedmioty humanistyczne, naukowe i języki obce, choć nadal dużą wagę przykładano do zajęć praktycznych i moralnych.

Czy kobiety mogły studiować na uniwersytetach?
Tak, po reformie szkolnictwa żeńskiego w Niemczech na początku XX wieku, a konkretnie od 1908 roku, absolwentki elbląskiego wyższego liceum (Oberlyzeum) po raz pierwszy w historii mogły ubiegać się o przyjęcie na uniwersytety. Był to milowy krok w dostępie kobiet do wyższego wykształcenia.

Jaki wpływ na szkołę miała II wojna światowa?
II wojna światowa miała dramatyczny wpływ na szkołę. Na początku wojny nauczyciele byli mobilizowani lub angażowali się w pomoc cywilną. Szkoła służyła jako schronienie dla uchodźców. Wraz z nasileniem działań wojennych i zbliżaniem się frontu, liczba uczennic drastycznie spadła, aż do całkowitego zawieszenia zajęć pod koniec 1944 roku. Wielu nauczycieli i uczennic zginęło lub musiało uciekać, a budynek stał się schronem dla ludności cywilnej.

Czy budynek szkoły przetrwał wojnę?
Tak, okazały budynek szkolny przy ulicy Pocztowej 2 przetrwał dramat ostatniej wojny, choć w jego piwnicach przez wiele dni ukrywała się ludność cywilna. Po 1945 roku, od 1947 roku, w tym samym budynku rozpoczęło swoją działalność I Liceum Ogólnokształcące, kontynuując bogate tradycje edukacyjne tego miejsca.

Zainteresował Cię artykuł Historia Liceów: Dziedzictwo Elbląskiej Szkoły? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!