Piekary Śląskie: Tożsamość i Historia Miasta", "kategoria": "Miasta

Piekary Śląskie to miasto o niezwykle bogatej i złożonej historii, która splata się z losami Górnego Śląska i całej Polski. Jego nazwa, ewolucja i przynależność narodowa były przedmiotem wielu dyskusji i przemian na przestrzeni wieków. Czy Piekary były niemieckie? To pytanie, które często pojawia się w kontekście ich burzliwych dziejów. Aby zrozumieć pełen obraz, musimy cofnąć się do najdawniejszych zapisów i prześledzić drogę, jaką przebyło to niezwykłe miejsce, od małej służebnej wsi po tętniące życiem współczesne miasto.

Początki nazwy „Pecare” sięgają odległego roku 1277, kiedy to nazwa ta została wspomniana w dokumencie biskupa krakowskiego Pawła z Przemankowa. Ówczesny dokument mówił o utworzeniu nowej parafii z siedzibą w pobliskim Kamieniu, co świadczy o wczesnym znaczeniu tych terenów. Później, pod koniec XV wieku, w zbiorze średniowiecznych dokumentów „Codex Diplomaticus Silesiae” pojawiają się już nazwy „Piekary” i „Piekar”. Geneza nazwy jest przedmiotem dwóch głównych teorii. Pierwsza i uznawana za bardziej prawdopodobna, wywodzi ją od piekarzy, którzy wypiekali chleb na potrzeby bytomskiego grodu książęcego. W tamtym okresie Piekary pełniły rolę tzw. wsi służebnej, wspierającej pobliskie centrum. Druga teoria sugeruje, że nazwa „pecare” pochodzi od pieczar, czyli jaskiń, które powstawały w wyniku intensywnej eksploatacji płytko zalegających rud kruszconośnych. Niezależnie od dokładnej etymologii, już w średniowieczu Piekary były miejscem o ugruntowanej pozycji i pewnym znaczeniu gospodarczym.

Okres „Niemieckich Piekar” i rozkwit kulturowy

Przełom XVII i XVIII wieku przyniósł upowszechnienie się nazw „Wielkie Piekary” oraz, co istotne dla naszego głównego pytania, „Niemieckie Piekary”. Te określenia pojawiają się w dokumentach i opracowaniach historycznych, co wskazuje na pewien okres silnych wpływów, a być może i dominacji kultury niemieckiej na tych terenach. Warto jednak zaznaczyć, że nazwa ta nie oznaczała całkowitej germanizacji, lecz raczej odzwierciedlała kontekst polityczny i administracyjny ówczesnego Śląska. W tym czasie Piekary przeżywały również niezwykle dynamiczny rozwój kulturowy i gospodarczy. Było to w dużej mierze zasługą rosnącego Kultu Matki Boskiej Piekarskiej, zainicjowanego przez księdza Jakuba Roczkowskiego w połowie XVII wieku. Sanktuarium w Piekarach stało się ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym, przyciągającym wiernych z całej Europy. Do miasta przybywali nawet koronowani władcy, tacy jak król Jan III Sobieski czy August II Mocny, co świadczyło o randze i popularności tego miejsca. Słynący cudami obraz peregrynował także na ziemie czeskie, m.in. do Hradec Kralove i Pragi, rozsławiając Piekary daleko poza granice Śląska.

Odrodzenie narodowe i powrót do Macierzy

W połowie XIX wieku, w okresie Wiosny Ludów, Piekary stały się ważnym ośrodkiem polskiego odrodzenia narodowego. To właśnie tutaj Teodor Heneczek założył pierwszą na Górnym Śląsku drukarnię wydającą książki, modlitewniki i śpiewniki w języku polskim, co było niezwykle istotne dla podtrzymywania polskości w regionie. Pod koniec XIX wieku, na fali tego odrodzenia, powstawały liczne towarzystwa śpiewacze, gimnastyczne, polskie czytelnie oraz pierwsze organizacje patriotyczne. Szeroko rozwijał się również ruch trzeźwościowy, zainicjowany przez księdza Ficka, co miało ogromne znaczenie społeczne i moralne dla lokalnej społeczności. Te działania świadczyły o silnym poczuciu polskiej tożsamości, pomimo dominujących wpływów niemieckich.

Przed wybuchem I wojny światowej gminy Szarlej i Niemieckie Piekary były już znaczącymi ośrodkami, liczącymi około 16 000 mieszkańców. Posiadały rozwiniętą infrastrukturę: sieć elektryczną, wodociąg, tramwaj elektryczny, cztery szkoły powszechne, szkołę rzemieślniczą (zawodową, męską), szkołę dla panien, pocztę, posterunek policji, liczne restauracje, sklepy i warsztaty rzemieślnicze. Były to więc prężnie rozwijające się ośrodki miejskie, z pełną gamą usług.

Kluczowym momentem dla przynależności Piekar był Plebiscyt 1921 roku. Wyniki były jednoznaczne – aż 84% mieszkańców Wielkich Piekar głosowało za przyłączeniem do Polski. Był to wyraźny sygnał woli ludności. W czerwcu 1922 roku nastąpiło oficjalne przejęcie terenów Piekar przez administrację polską. To historyczne wydarzenie poprzedzone było symbolicznym wkroczeniem do Piekar szwadronu ułanów pod dowództwem generała Stanisława Szeptyckiego. Polskie Wojsko witał pod Kościołem NMP Wawrzyniec Hajda, niewidomy Piekarzanin nazywany „Śląskim Wernyhorą”, dla którego powrót Piekar do Macierzy był spełnieniem największych marzeń. To był definitywny koniec okresu „Niemieckich Piekar” w sensie politycznym i administracyjnym.

Okres międzywojenny i zmiany administracyjne

17 czerwca 1922 roku utworzono starostwo w Świętochłowicach, w skład którego weszły m.in. Piekary i Szarlej. Był to dość specyficzny twór administracyjny, głęboko wdzierający się klinem w terytorium niemieckie i obejmujący pograniczne gminy śląskie. Jego powierzchnia wynosiła zaledwie 81 km², co czyniło go najmniejszym obszarowo powiatem międzywojennej Rzeczpospolitej. Co ciekawe, Świętochłowice, będące siedzibą starostwa, nie posiadały wówczas praw miejskich – miały je otrzymać dopiero w 1939 roku, podobnie jak Piekary, Ruda i Nowy Bytom.

W okresie międzywojennym gminy Szarlej i Wielkie Piekary rozwijały się bardzo intensywnie. W 1930 roku Szarlej liczył 12 598 mieszkańców (przy powierzchni 620 ha), a Wielkie Piekary – 12 050 osób (przy powierzchni 1 380 ha). Interesującym faktem jest, że w tym czasie z Piekar do Katowic jeździło się tramwajem „transgranicznym”. Linia tramwajowa rozpoczynała się koło Bazyliki NMP i wiodła w kierunku niemieckiego Bytomia, a stamtąd do stolicy Województwa Śląskiego.

W 1934 roku, na mocy rozporządzenia wojewody śląskiego Michała Grażyńskiego, nastąpiło połączenie przemysłowej gminy Szarlej z Piekarami Wielkimi w jeden organizm administracyjny o nazwie Szarlej-Wielkie Piekary. Rok później zmieniono nazwę gminy na Piekary Śląskie, a liczba ludności wynosiła nieco ponad 25 000 mieszkańców. Ostateczne nadanie praw miejskich Piekarom Śląskim nastąpiło 10 lipca 1939 roku na mocy ustawy Sejmu Śląskiego, z mocą obowiązującą od 1940 roku. Wybuch II wojny światowej opóźnił jednak faktyczną realizację tej ustawy do 1947 roku, kiedy to Aleksander Zawadzki, wojewoda śląsko-dąbrowski, nakazał jej wykonanie. Warto jednak zaznaczyć, że już w 1945 roku, zaraz po zakończeniu wojny i okupacji hitlerowskiej, w Piekarach Śląskich ukonstytuował się Zarząd Miejski, stanowiący zalążek władz miejskich.

Piekary po wojnie: Przemiany i współczesność

Po wojnie Piekary Śląskie kontynuowały swój rozwój. Na mocy reformy administracyjnej z 1975 roku do Piekar włączono peryferyjne, niegdyś samodzielne miejscowości: Brzeziny Śląskie (wraz z Brzozowicami-Kamieniem i Dąbrówką), a dwa lata wcześniej Kozłową Górę. Powstał w ten sposób rozległy organizm administracyjny, rozciągający się od uprzemysłowionych Siemianowic i Chorzowa na południu, po zielony Świerklaniec na północy.

Dzisiaj Piekary Śląskie to miasto całkowicie odmienione. Dla większości Górnoślązaków Piekary nadal kojarzą się przede wszystkim z pielgrzymkami, które corocznie przyciągają rzesze wiernych, sięgające od 100 do nawet 150 tysięcy pątników. Tradycyjnie, 15 sierpnia odbywa się pielgrzymka kobiet, a w ostatnią niedzielę maja – pielgrzymka mężczyzn. Jednak miasto prowadzi również szeroką działalność kulturalną i naukową, czego dowodem są corocznie organizowane Piekarskie Sympozja Naukowe, mające na celu przybliżenie uczestnikom dziedzictwa Śląska.

Współczesne Piekary Śląskie stawiają na rozwój turystyki i małej przedsiębiorczości. Czas dymiących kominów hut i kopalń minął bezpowrotnie, a miasto przeszło transformację. Dowodem na to są liczne sukcesy, takie jak zajęcie trzeciego miejsca w województwie śląskim w rankingu miast na prawach powiatu w kategorii „sukces kadencji” w 2006 roku, a także ósme miejsce w Polsce w kategorii „sukces finansowy”. Na terenach zdegradowanych obszarów poprzemysłowych „Orła Białego” powstał i działa Park Przemysłowo Technologiczny EkoPark. Doskonała infrastruktura komunikacyjna, w tym droga wojewódzka nr 911 (Bytom – Świerklaniec), droga krajowa nr 94 (Kraków – Opole) oraz autostrada A-1 z węzłem Piekary, pozwala na wyprowadzenie ciężkiego ruchu tranzytowego poza ścisłe centrum, co znacząco poprawia jakość życia mieszkańców.

Życie kulturalne i sportowe

Piekary Śląskie znakomicie odnalazły się w strukturach Zjednoczonej Europy, skutecznie ubiegając się o środki unijne, wdrażając programy ekologiczne i tworząc nowoczesną infrastrukturę. Miasto zawsze przywiązywało dużą wagę do propagowania kultury i sportu. Ruch śpiewaczy, mający bogate korzenie w Piekarach, gdzie rozwijał się szczególnie mocno na przełomie XIX i XX wieku, forsując wyraźne treści patriotyczne, nadal prężnie działa. W Piekarach Śląskich od ponad 80 lat działają chóry takie jak „Polonia-Harmonia”, „Halka”, „Dąbrówka” czy „Cecylia”. Na całym Śląsku znany jest również zespół „Piekarskie Klachule”, a istnieją także chóry dziecięce. Do stałych imprez muzycznych należy ogólnopolski festiwal pieśni maryjnej „Magnificat” oraz „Kalwaryjskie śpiewanie”.

Placówki kulturalne miasta oferują mieszkańcom i gościom szereg imprez artystycznych. Miejska Biblioteka Publiczna prężnie działa, umożliwiając bezpośrednie spotkania z postaciami ze świata literatury i filmu. Ośrodek Kultury „Andaluzja” zyskał duże uznanie dzięki organizowanym koncertom bluesowym, stając się jednym z ważniejszych miejsc na muzycznej mapie Polski. Piekary Śląskie są także siedzibą „Radia Piekary” – niezwykle popularnej stacji radiowej na Górnym Śląsku.

W mieście działa wiele klubów sportowych, co świadczy o silnym zaangażowaniu w propagowanie aktywności fizycznej. Wśród nich są GKS „Andaluzja” w Brzozowicach-Kamieniu, DKS „Czarni” i KS „Coslovia” w Kozłowej Górze, GKS „Olimpia”, KS „Piekary” i OSW „Triada” w Piekarach Śląskich, KS „Orkan” w Dąbrówce Wielkiej czy KS „Orzeł Biały” w Brzezinach Śląskich. Sukcesy szczypiornistów GKS „Olimpia” odbiły się szerokim echem w całej Polsce, a miasto może poszczycić się również medalistami Mistrzostw Polski w gimnastyce sportowej, podnoszeniu ciężarów i sportach walki. Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji (MOSiR) odgrywa ważną rolę w propagowaniu rekreacji i zdrowego stylu życia, udostępniając bazę rekreacyjną i organizując liczne imprezy dla mieszkańców.

Turystyka i atrakcje

Miejskie Centrum Informacji i Turystyki służy pomocą i radą turystom, organizując liczne imprezy turystyki kwalifikowanej, takie jak rajdy, turnieje, spotkania z ciekawymi ludźmi i zawody na orientację. Piekarscy orientaliści zajmują wysokie miejsca w pucharach wojewódzkich i zawodach ogólnopolskich. Corocznie organizowane „Dni Gór w Piekarach Śląskich” stały się wizytówką miasta wśród miłośników turystyki z południowej Polski.

Najważniejszą atrakcją turystyczną, poza oczywiście piekarską Bazyliką, jest Kopiec Wyzwolenia usytuowany w pobliżu drogi wojewódzkiej nr 911. Kopiec wznosi się na wysokość 356 m n.p.m., a jego wysokość od podstawy to 20 metrów. Z wierzchołka można podziwiać zapierającą dech w piersiach panoramę Górnego Śląska.

Prohibicja w Piekarach Śląskich

Warto również wspomnieć o lokalnych regulacjach dotyczących sprzedaży alkoholu. Piekary Śląskie to jedno z miast, które wprowadziły nocny zakaz sprzedaży alkoholu w sklepach i na stacjach benzynowych. Zakaz ten obowiązuje w godzinach od 24:00 do 06:00. Co ciekawe, już ponad 20 lat temu Piekary wprowadziły uchwałę, która zakazywała wszelakiego handlu od północy do 6 rano, co świadczy o długotrwałej trosce o porządek publiczny i zdrowie mieszkańców.

Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)

Podsumowując, historia Piekar Śląskich to opowieść o ciągłych przemianach, poszukiwaniu i ugruntowywaniu tożsamości. Okres nazywany „Niemieckimi Piekarami” był częścią tej drogi, jednak plebiscytowe wyniki i silne zaangażowanie w polskie odrodzenie narodowe jednoznacznie wskazują na polskie korzenie i dążenia mieszkańców. Dziś Piekary Śląskie to nowoczesne miasto, które z dumą pielęgnuje swoje dziedzictwo, jednocześnie patrząc w przyszłość, rozwijając turystykę, kulturę i sport, stanowiąc ważny punkt na mapie Górnego Śląska.

Zainteresował Cię artykuł Piekary Śląskie: Tożsamość i Historia Miasta", "kategoria": "Miasta? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!