28/10/2023
Szczawno-Zdrój, malowniczo położone w sercu Sudetów, to nie tylko znane uzdrowisko, ale także miejsce o niezwykle bogatej i fascynującej historii. Od wieków przyciąga kuracjuszy i turystów swoimi leczniczymi wodami i urokliwym krajobrazem. Czy zastanawiałeś się kiedykolwiek, ile osób zamieszkuje to wyjątkowe miasto, jakie są jego korzenie, a może czy było ono kiedykolwiek zagrożone przez żywioł wody? W tym artykule zanurzymy się w przeszłość i teraźniejszość Szczawna-Zdroju, odkrywając jego tajemnice i odpowiadając na nurtujące pytania, aby w pełni zrozumieć, co czyni to miejsce tak niezwykłym.
Demografia Szczawna-Zdroju: Ile ludności ma miasto?
Zgodnie z danymi z 30 czerwca 2004 roku, Szczawno-Zdrój liczyło 5544 mieszkańców. Spośród nich 2957 stanowiły kobiety (53,3%), a 2587 mężczyźni (46,7%). Gęstość zaludnienia wynosiła wówczas 372,8 mieszkańców na kilometr kwadratowy. Informacje te uzupełnia piramida wieku mieszkańców Szczawna-Zdroju z 2014 roku, która dostarcza szczegółowych danych o strukturze wiekowej populacji, choć konkretne liczby z piramidy nie zostały tu podane.
Warto pamiętać, że dane demograficzne zmieniają się na przestrzeni lat, jednak wskazują na charakter niewielkiego, lecz stabilnego miasteczka uzdrowiskowego.
Czy Szczawno-Zdrój było zalane? Incydenty powodziowe
Tak, Szczawno-Zdrój doświadczyło lokalnych podtopień. W przeszłości, w wyniku intensywnych opadów deszczu, ulice w mieście bywały zalane. Przykładem jest ulica Mickiewicza, która została zamknięta dla ruchu z powodu wylania wody z okolicznych kanałów burzowych. Problemy z częściowo zalanymi lub zalanymi fragmentami dróg to zjawisko, które dotyka wiele miejsc w regionie podczas nawalnych deszczy, co wymaga od mieszkańców i służb zachowania szczególnej ostrożności.
Historia i początki uzdrowiska: Kiedy powstało Szczawno-Zdrój?
Początki Szczawna-Zdroju sięgają średniowiecza, choć precyzyjna data powstania jest trudna do ustalenia. Pierwsza wzmianka o ówczesnej wsi książęcej pochodzi z 1221 roku i została zawarta w „Księdze Henrykowskiej” – dokumencie Henryka I Brodatego. Jest to więc miejscowość z bardzo długą i bogatą przeszłością.
Wczesne teorie i fakty
Chociaż istnieją teorie mówiące o istnieniu osady już w VIII wieku, a nawet o wykorzystywaniu źródeł mineralnych od początku naszej ery (na podstawie odkryć archeologicznych z początku XX wieku, w tym rzekomej monety rzymskiej), późniejsze badania nie potwierdziły tych hipotez. Podobnie, teoria o pierwszej osadzie na Wzgórzu Giedymina również nie znalazła potwierdzenia.
Pewnym jest natomiast, że Szczawno-Zdrój powstało przed 1220 rokiem jako osada założona przez kolonizatorów niemieckich na polecenie księcia śląskiego Henryka Brodatego. Początkowo stanowiło jedną wieś ze Szczawienkiem, które prawdopodobnie było starsze i stanowiło centrum osady. W 1228 roku wymieniono notariusza książęcego Conrada von Salzbrun, co pośrednio potwierdza istnienie miejscowości.
Od własności książęcej do uzdrowiska
Od końca XIII wieku Szczawno należało do dóbr zamku Książ, a jego losy zmieniały się wraz z dziejami zamku. Od początku XIV wieku istniał już formalny podział na Szczawno Górne (obecne Szczawno-Zdrój) i Dolne (Szczawienko), choć nadal tworzyły one wspólną parafię kościelną.
W 1508 roku dobra zakupił Conrad von Hochberg, a Szczawno-Zdrój na stałe weszło w skład majątku jego i jego potomków, stając się własnością Hochbergów aż do 1934 roku. To właśnie z ich inicjatywy, w 1597 roku, nadworny lekarz Caspar Schwenckfeldt po raz pierwszy zbadał i potwierdził lecznicze właściwości wód, bogatych w szczawy wodorowęglanowo-sodowo-wapniowe.
Rozwój uzdrowiska i sławni goście
Właściwa, wielka kariera uzdrowiska Szczawno-Zdrój rozpoczęła się na przełomie XVIII i XIX wieku, po odkryciu w 1790 roku źródła Muhlbrunn. W 1815 roku hrabia Rzeszy, Hans Heinrich VI von Hochberg, zatrudnił pierwszego lekarza uzdrowiskowego dr. Samuela Augusta Zemplina, który odegrał kluczową rolę w rozwoju i promocji kurortu. W latach 1815-1816 założono promenadę i park zdrojowy, powstały pierwsze pijalnie i łazienki.
Uzdrowisko szybko zyskało renomę, przyciągając koronowane głowy, artystów, muzyków i pisarzy. Gościli tu m.in. Iwan Turgieniew (który napisał tu opowiadanie „Burmistrz”), wybitny rosyjski krytyk literacki Wissarion Bieliński, a także wielu Polaków, w tym Karol Marcinkowski, Zygmunt Krasiński, Hipolit Cegielski, Edward Dembowski, Teofil Lenartowicz, a przede wszystkim skrzypek Henryk Wieniawski, który stał się z czasem patronem uzdrowiska.
W 1825 roku wody ze Szczawna-Zdroju były butelkowane i wysyłane nawet do odległych Chin! W latach 40. XIX wieku rocznie przybywało tu już ponad 2 tysiące kuracjuszy. W 1830 roku wzniesiono pijalnię i halę spacerową „Elisenhalle”, a w 1836 roku powstał pierwszy teatr zdrojowy.
XX wiek i czasy współczesne
Kolejny okres rozwoju uzdrowiska przypadł na początek XX wieku. W latach 1908–1911 z inicjatywy Jana Henryka XV Hochberga zbudowano wytworny „Grand Hotel”. W 1924 roku książę von Pless wraz z małżonką otworzyli 24-dołkowe pole golfowe, które wkrótce gościło znanych golfistów z całej Europy. W 1931 roku uzdrowisko odkupiło towarzystwo budowlane z Berlina, a trzy lata później przejął je rząd niemiecki, nadając Szczawnu status uzdrowiska państwowego, co znacznie podniosło jego rangę.
Pod koniec II wojny światowej, 8 maja 1945 roku, uzdrowisko zostało zajęte bez walki przez oddział 21 Armii Radzieckiej. Ponieważ nie zostało zniszczone, szybko wznowiło działalność pod nazwą Solice Zdrój, choć ostatecznie przyjęto obecną formę Szczawno-Zdrój. W 1946 roku miejscowość została włączona do nowo powstałego województwa wrocławskiego i uzyskała prawa miejskie. Zlikwidowano wiele przedwojennych obiektów sportowych, takich jak pole golfowe czy skocznia narciarska.
W latach 60. zmodernizowano zakład przyrodoleczniczy. Mimo prób włączenia w granice Wałbrzycha, Szczawno-Zdrój obroniło swoją niezależność, stając się ekskluzywną dzielnicą mieszkalną. W 1972 roku zbudowano tu pierwszą w Polsce ścieżkę zdrowia o długości 2,400 metrów z 20 stanowiskami do ćwiczeń w Parku Zdrojowym. W 1996 roku, po pożarze, szybko odbudowano zabytkową pijalnię.
Dziś Szczawno-Zdrój jest jedną z najbardziej majętnych gmin powiatu wałbrzyskiego, czerpiąc dochody m.in. z budowy sklepów wielkopowierzchniowych na obrzeżach uzdrowiska.
Toponimia i pisownia nazwy Szczawno-Zdrój
Nazwa Szczawno-Zdrój ma swoją interesującą historię i ewolucję. Do stycznia 1935 roku obowiązywała nazwa Ober Salzbrunn. Na fali promocyjnego przydawania uzdrowiskom predykatu „Bad”, 9 stycznia 1935 roku zmieniono ją na Bad Salzbrunn. W 1946 roku wprowadzono urzędowo nazwę Szczawno Zdrój, zastępując nazwę niemiecką, choć przez krótki czas po wojnie funkcjonowały także nazwy Słońsk i Solice Zdrój.
Urzędowo zatwierdzoną formą jest nazwa pisana z łącznikiem (dywizem): Szczawno-Zdrój. Forma bez łącznika, tzn. Szczawno Zdrój, jest formą potoczną, choć do niedawna była podawana jako poprawna przez niektóre słowniki języka polskiego. Te różnice przestały istnieć w 2004 roku, kiedy Rada Języka Polskiego uchwaliła sposób zapisu wieloczłonowych nazw miejscowych z łącznikiem.
Ponadto, w nazwach dwuczłonowych odmieniają się oba człony, dlatego należy odmieniać zarówno nazwę, jak i określenie „Zdrój”. Brak odmiany predykatu „Zdrój” jest często spotykanym błędem nawet wśród samorządowców i dziennikarzy.
Położenie i charakterystyka
Szczawno-Zdrój to miasto położone w województwie dolnośląskim, w powiecie wałbrzyskim. Jest to typowe uzdrowisko, charakteryzujące się bogactwem leczniczych wód mineralnych, które od wieków stanowią podstawę jego funkcjonowania i rozwoju. Otoczone zielenią i terenami górskimi, oferuje idealne warunki do wypoczynku i rekonwalescencji.
Edukacja i kultura w Szczawnie-Zdroju
Miasto dba o rozwój edukacji i kultury swoich mieszkańców. Na terenie Szczawna-Zdroju funkcjonują następujące placówki:
- Teatr Zdrojowy z 1860 roku, z salą w stylu neorokoko, będący miejscem wielu koncertów, spektakli operowych i teatralnych.
- Przedszkole Miejskie
- Miejska Szkoła Podstawowa
- Gimnazjum Publiczne (informacja historyczna, gimnazja zostały zlikwidowane w Polsce w 2019 roku)
- Zespół Szkół im. Marii Curie-Skłodowskiej
- Miejska Biblioteka Publiczna
- Zdrojowe Centrum Kultury „Młyn”
- Towarzystwo Miłośników Szczawna-Zdroju
Religia
Na obszarze administracyjnym Szczawna-Zdroju funkcjonuje kilka rzymskokatolickich parafii. Co ciekawe, aż trzy z nich mają swoją siedzibę w Wałbrzychu, a tylko niektóre ulice ze Szczawna-Zdroju należą do tychże parafii. Rdzenną parafią miejską w Szczawnie-Zdroju jest Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Ponadto, działalność kaznodziejską prowadzi także zbór Świadków Jehowy.
Sport i turystyka
Szczawno-Zdrój oferuje możliwości aktywnego wypoczynku. W przeszłości istniało tu pole golfowe (24-dołkowe, a później 15-dołkowe), tor saneczkowy, lodowisko, a nawet skocznia narciarska, które niestety popadły w ruinę i zostały zlikwidowane. Dziś miasto stawia na inne formy rekreacji:
- Szlaki turystyczne: Okoliczne tereny sprzyjają pieszym wędrówkom, oferując liczne szlaki prowadzące m.in. na Chełmiec.
- Ścieżka zdrowia: W 1972 roku w Parku Zdrojowym powstała pierwsza w Polsce ścieżka zdrowia o długości 2,4 km z 20 stanowiskami do ćwiczeń.
Zabytki Szczawna-Zdroju
Szczawno-Zdrój, jako miasto z długą historią uzdrowiskową, może poszczycić się kilkoma cennymi zabytkami, które świadczą o jego dawnej świetności:
- Teatr Zdrojowy: Zbudowany w 1860 roku, z salą w stylu neorokoko, jest miejscem wielu wydarzeń kulturalnych.
- Pijalnia wód mineralnych i hala spacerowa: Odbudowana po pożarze w 1996 roku, stanowi centralny punkt uzdrowiska.
- Grand Hotel (dawniej „Schlesische Hof”): Zbudowany w latach 1908–1911, luksusowy obiekt, który gościł znamienitych gości, w tym cesarza Wilhelma II i Winstona Churchilla. Obecnie Sanatorium nr 1.
- Park Zdrojowy: Założony w latach 1815-1816, z promenadą obsadzoną szpalerami lip.
- Kaplica cmentarna: Historyczny obiekt sakralny.
- Dawne pensjonaty i hotele: Wiele z nich przekształcono w sanatoria, zachowując historyczną architekturę.
Transport
W przeszłości Szczawno-Zdrój miało połączenia kolejowe (linia ze Szczawienka do Kuźnic Świdnickich, otwarta w 1877 roku) oraz tramwajowe (połączenie z Wałbrzychem, otwarte w 1907 roku). Jednakże, w 1966 roku zlikwidowano tramwaje, zastępując je liniami autobusowymi, a pod koniec lat 90. ostatecznie zamknięto linię kolejową. Zlikwidowano również popularne wczasy wagonowe PKP. Obecnie dojazd do uzdrowiska odbywa się głównie komunikacją autobusową i indywidualną.
Tabela: Ewolucja nazwy Szczawna-Zdroju
| Okres | Nazwa | Uwagi |
|---|---|---|
| Do stycznia 1935 | Ober Salzbrunn | Oryginalna nazwa niemiecka |
| Od 9 stycznia 1935 | Bad Salzbrunn | Zmieniona na fali promocji uzdrowisk |
| Krótki okres po 1945 | Słońsk, Solice Zdrój | Nazwy funkcjonujące przejściowo |
| Od 1946 (urzędowo) | Szczawno Zdrój | Wprowadzona urzędowo nazwa polska |
| Od 2004 (urzędowo) | Szczawno-Zdrój | Zatwierdzona forma z łącznikiem przez Radę Języka Polskiego |
Tabela: Ważne daty w historii Szczawna-Zdroju
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1221 | Pierwsza wzmianka o wsi w „Księdze Henrykowskiej”. |
| 1597 | Caspar Schwenckfeldt bada i potwierdza właściwości lecznicze wód. |
| 1777 | Ukazuje się polska broszura opisująca wody lecznicze, w tym ze Szczawna. |
| 1790 | Odkrycie źródła Muhlbrunn, początek wielkiej kariery uzdrowiska. |
| 1815 | Zatrudnienie dr. Samuela Augusta Zemplina, początek zorganizowanego uzdrowiska. |
| 1830 | Wzniesienie pijalni i hali spacerowej „Elisenhalle”. |
| 1860 | Budowa Teatru Zdrojowego. |
| 1877 | Otwarcie linii kolejowej do Szczawienka. |
| 1908–1911 | Budowa „Grand Hotelu”. |
| 1924 | Otwarcie 24-dołkowego pola golfowego. |
| 1934 | Uzdrowisko przechodzi w ręce rządu niemieckiego, uzyskując status państwowego. |
| 1946 | Miejscowość włączona do Polski, uzyskuje prawa miejskie. |
| 1972 | Budowa pierwszej w Polsce ścieżki zdrowia. |
| 1996 | Odbudowa zabytkowej pijalni po pożarze. |
| 2004 | Rada Języka Polskiego zatwierdza pisownię „Szczawno-Zdrój” z łącznikiem. |
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jaka jest populacja Szczawna-Zdroju?
Według danych z 30 czerwca 2004 roku, Szczawno-Zdrój liczyło 5544 mieszkańców. Prosimy pamiętać, że dane te mogą ulec zmianie w kolejnych latach.
Czy Szczawno-Zdrój doświadczyło powodzi?
Tak, Szczawno-Zdrój doświadczyło lokalnych podtopień, zwłaszcza na ulicy Mickiewicza, gdzie woda z kanałów burzowych wylewała się na jezdnię w wyniku intensywnych opadów deszczu. Nie ma jednak informacji o katastrofalnych, rozległych powodziach, które zniszczyłyby całe miasto.
Kiedy powstało uzdrowisko w Szczawnie-Zdroju?
Pierwsza wzmianka o wsi Szczawno pochodzi z 1221 roku. Jednak właściwa historia uzdrowiska, z zorganizowanym leczeniem i infrastrukturą, rozpoczęła się na przełomie XVIII i XIX wieku, a kluczowe wydarzenia to odkrycie źródła Muhlbrunn w 1790 roku i zatrudnienie pierwszego lekarza uzdrowiskowego dr. Samuela Augusta Zemplina w 1815 roku.
Mamy nadzieję, że ten obszerny artykuł pozwolił Państwu lepiej poznać Szczawno-Zdrój – miasto o bogatej historii, cennych właściwościach leczniczych i niezwykłym potencjale turystycznym. Zapraszamy do odwiedzenia tego urokliwego zakątka Polski!
Zainteresował Cię artykuł Szczawno-Zdrój: Uzdrowisko pełne historii? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!