Fundacja Batorego: Kto za nią stoi i co robi?

Współczesny krajobraz organizacji pozarządowych w Polsce jest niezwykle bogaty i zróżnicowany, a jedną z najbardziej rozpoznawalnych i wpływowych instytucji jest bez wątpienia Fundacja im. Stefana Batorego. Jej nazwa często pojawia się w debacie publicznej, budząc ciekawość i pytania o jej genezę, cele oraz faktyczny wpływ na życie społeczne i polityczne kraju. Czy zastanawiałeś się kiedyś, kto stoi za tą fundacją i jakie są jej kluczowe obszary działania? W tym artykule przybliżymy Ci pełen obraz Fundacji Batorego, od jej powstania, poprzez dynamiczny rozwój, aż po obecne priorytety i wyzwania, z jakimi się mierzy.

Fundacja Batorego to instytucja, która od ponad trzech dekad aktywnie kształtuje polską rzeczywistość, wspierając przemiany demokratyczne, promując prawa człowieka i budując silne społeczeństwo obywatelskie. Jej historia jest nierozerwalnie związana z transformacją ustrojową Polski i aspiracjami do budowania otwartego, demokratycznego państwa. Zapraszamy do zgłębienia tajników jej działalności.

Historia Fundacji Batorego: Od Genezy do Dziś

Początki Fundacji im. Stefana Batorego sięgają przełomowego momentu w historii Polski – schyłku lat 80. XX wieku. Została ona założona w maju 1988 roku, w czasach, gdy Polska stała u progu fundamentalnych przemian. Jej twórcami byli amerykański finansista i filantrop, George Soros, który wniósł kapitał i wizję wspierania otwartych społeczeństw na całym świecie, oraz grupa wybitnych postaci polskiej opozycji demokratycznej. To niezwykłe połączenie międzynarodowego wsparcia z lokalną wiedzą i doświadczeniem pozwoliło Fundacji szybko stać się kluczowym graczem w procesie transformacji.

Początki i Pierwsze Kroki (1988-1993)

Na samym początku swojej działalności, Fundacja Batorego skupiała się na niezwykle ważnych zadaniach związanych z przygotowaniem Polski do nowej rzeczywistości. Jej głównym celem było kształtowanie nowych kadr dla rodzącej się demokracji i gospodarki rynkowej. Fundacja aktywnie angażowała się we wspomaganie reform ustrojowych, które miały przekształcić Polskę z państwa totalitarnego w demokratyczne i wolnorynkowe. Już wtedy charakterystyczne było jej podejście do wspierania innych podmiotów – połowę swojego budżetu przeznaczała na dofinansowywanie działań podejmowanych przez inne instytucje, co świadczyło o jej misji budowania ekosystemu obywatelskiego. W 1991 roku powołano Radę Fundacji, organ nadzorczy, który miał zapewnić transparentność i skuteczność działań.

Dynamiczny Rozwój i Nowe Obszary (1994-1998)

Lata 1994–1998 to okres bezprecedensowego rozwoju dla Fundacji. Jej budżet wzrósł niemal trzykrotnie, z 15 do 40 milionów złotych, a liczba pracowników zwiększyła się do 60 osób. Ten gwałtowny wzrost umożliwił rozszerzenie działalności o obszary, które wcześniej były marginalizowane lub całkowicie nieobecne w świadomości społecznej. Fundacja zaczęła aktywnie wspierać inicjatywy dotyczące równouprawnienia kobiet, walki z przemocą domową i przemocą wobec dzieci, a także rozwijała opiekę paliatywną i ruch hospicyjny. W tym okresie Fundacja ostatecznie ukształtowała swój profil jako organizacja przede wszystkim grantodawcza, koncentrując się na przekazywaniu dotacji na działania osób prywatnych, organizacji pozarządowych i instytucji, stając się filarem wsparcia dla rodzącego się trzeciego sektora.

Wyzwania Integracji Europejskiej (1999-2002)

Przełom wieków przyniósł Fundacji nowe wyzwania, podyktowane zbliżającym się wstąpieniem Polski do Unii Europejskiej. W latach 1999–2002 Fundacja zaangażowała się w realizację zadań związanych z tym historycznym momentem. Powstał Program Europejski, mający na celu przygotowanie Polski do członkostwa, a także programy Edukacji Prawnej i Przeciw Korupcji, kluczowe dla budowania państwa prawa. W związku z nowymi priorytetami i ograniczeniami budżetowymi, Fundacja musiała podjąć trudne decyzje, rezygnując z bezpośredniego wspierania podmiotów gospodarczych, zmniejszając środki przeznaczane na szkolnictwo wyższe i stypendia akademickie, a w dziedzinie kultury ograniczając się do wspierania jedynie inicjatyw podejmowanych na prowincji. Jej wysiłki zostały docenione – w 2002 roku otrzymała tytuł „Organizacja Pozarządowa Roku” Forum Ekonomicznego.

Wzmacnianie Społeczeństwa Obywatelskiego (od 2003)

Od roku 2003 Fundacja Batorego konsekwentnie kontynuuje i rozwija swoje misyjne działania. Wśród jej priorytetów znalazły się: wzmacnianie roli i aktywności społeczeństwa obywatelskiego, propagowanie swobód obywatelskich i zasad państwa prawa oraz rozwijanie współpracy i solidarności międzynarodowej. Fundacja postawiła na długofalowe finansowanie określonych projektów i instytucjonalne wzmacnianie trzeciego sektora, rozumiejąc, że stabilność i profesjonalizm organizacji pozarządowych są kluczowe dla ich skuteczności. Do końca 2008 roku Fundacja Batorego przekazała ponad 430 dotacji na kwotę ponad 56 milionów złotych, z czego 11 milionów trafiło do 10 organizacji budujących kapitały wieczyste, co świadczy o strategicznym myśleniu o przyszłości sektora. Fundacja aktywnie wspiera tworzenie funduszy lokalnych, działania Sieci Wspierania Organizacji Pozarządowych SPLOT oraz Centrów Wolontariatu, budując tym samym sieć wsparcia dla inicjatyw oddolnych.

"Masz Głos, Masz Wybór" i forumIdei

Od 2006 roku Fundacja Batorego prowadzi jedną ze swoich najbardziej rozpoznawalnych kampanii – „Masz głos, masz wybór”. Jej celem jest zainteresowanie obywateli sprawami ich wspólnoty i zachęcenie ich do uczestnictwa w życiu publicznym. Inicjatywa ta przejawiała się m.in. we współorganizacji ogólnopolskich kampanii profrekwencyjnych przed wyborami samorządowymi (2006), do Sejmu (2007) i Parlamentu Europejskiego (2009), a także w monitoringu obietnic wyborczych, co buduje świadomość i odpowiedzialność polityczną. W 2018 roku Fundacja powołała do życia think-tank forumIdei. Jego celem jest poszukiwanie odpowiedzi na współczesne wyzwania społeczne i polityczne w Polsce i na arenie międzynarodowej, promowanie kultury dialogu między różnymi środowiskami ideowymi i politycznymi, a także proponowanie praktycznych rozwiązań dla budowania Polski demokratycznej, obywatelskiej, praworządnej oraz zakorzenionej w Europie. ForumIdei łączy wcześniejsze działania eksperckie i rzecznicze, takie jak programy „Odpowiedzialne Państwo”, „Masz Głos, Masz Wybór”, „Otwarta Europa” i „Debaty Fundacji Batorego”.

Podsumowując trzy dekady działalności, Fundacja Batorego wydała imponującą kwotę 609 milionów złotych. Z tej sumy ponad 17 tysięcy dotacji i 6,5 tysiąca stypendiów na kwotę 455 milionów złotych trafiło do beneficjentów, natomiast 154 miliony złotych przeznaczono na działania prowadzone samodzielnie przez Fundację. Te liczby najlepiej świadczą o skali i wpływie Fundacji na rozwój społeczeństwa obywatelskiego w Polsce.

Misja i Priorytety Działania

Działalność Fundacji im. Stefana Batorego opiera się na jasno zdefiniowanych priorytetach, które mają na celu budowanie silnego, demokratycznego i otwartego społeczeństwa. Te zadania są spójne z jej pierwotną misją wspierania transformacji, ale ewoluują, odpowiadając na bieżące potrzeby Polski i regionu.

Poprawa Jakości Polskiej Demokracji

Jednym z kluczowych zadań Fundacji jest nieustanna praca nad poprawą jakości polskiej demokracji. Fundacja wspiera inicjatywy, które służą zwiększaniu partycypacji obywatelskiej, czyli aktywnego udziału obywateli w procesach decyzyjnych na różnych szczeblach. Dąży do wzmacniania poczucia odpowiedzialności obywateli za wspólne dobro, wierząc, że aktywni i świadomi obywatele są fundamentem zdrowej demokracji. Fundacja działa również na rzecz przejrzystości życia publicznego, co oznacza dążenie do jawności działań władz i instytucji, oraz upowszechniania społecznego nadzoru nad ich funkcjonowaniem. Ponadto, Fundacja Batorego dąży do podniesienia poziomu publicznej debaty, promując rzeczową dyskusję opartą na faktach, oraz do „uspołecznienia” procesu formułowania i wdrażania polityk publicznych, co oznacza włączanie obywateli i organizacji pozarządowych w tworzenie i realizację ważnych dla kraju rozwiązań.

Wzmacnianie Rolii Instytucji Obywatelskich w Życiu Publicznym

Fundacja Batorego od samego początku swojej działalności jest gorącym orędownikiem i wsparciem dla trzeciego sektora. Wspiera rozwój organizacji i koalicji pozarządowych, które działają na rzecz poprawy jakości polskiej demokracji i rozwijania współpracy międzynarodowej. Kluczowym elementem tego wsparcia jest dążenie do profesjonalizacji i legitymizacji prowadzonych przez nie działań. Fundacja pomaga organizacjom budować ich wiarygodność i zwiększać skalę ich oddziaływania na sferę publiczną, co jest niezbędne, aby ich głos był słyszalny i brany pod uwagę w procesach decyzyjnych. Poprzez dotacje, szkolenia i doradztwo, Fundacja wzmacnia instytucjonalnie organizacje obywatelskie, pozwalając im skuteczniej realizować swoje misje.

Rozwijanie Współpracy i Solidarności Międzynarodowej

W obliczu globalnych wyzwań i dynamicznie zmieniającej się sytuacji geopolitycznej, Fundacja Batorego aktywnie działa na rzecz rozwijania współpracy i solidarności międzynarodowej. Szczególny nacisk kładzie na zbliżenie między państwami Unii Europejskiej a krajami położonymi na Wschodzie, zwłaszcza Ukrainą i Białorusią. Fundacja wspiera działania sprzyjające wymianie doświadczeń związanych z procesami przemian politycznych, budowaniem społeczeństwa obywatelskiego i rozwiązywaniem problemów społecznych w regionie Europy Środkowej i Wschodniej, Azji Centralnej i Kaukazu. Dąży również do zwiększenia roli polskich organizacji pozarządowych na arenie międzynarodowej, promując ich wiedzę i doświadczenie w budowaniu demokracji i społeczeństwa obywatelskiego poza granicami Polski.

Kluczowe Programy Fundacji Batorego

Fundacja Batorego realizuje swoje cele poprzez szereg zróżnicowanych programów, które można podzielić na grantodawcze, czyli te, w ramach których przekazuje środki innym organizacjom, oraz operacyjne, które prowadzi samodzielnie lub we współpracy z partnerami.

Programy Grantodawcze

Te programy stanowią trzon działalności Fundacji jako instytucji wspierającej oddolne inicjatywy i wzmacniającej inne podmioty trzeciego sektora.

• Aktywni Obywatele – Fundusz Krajowy: To jeden z największych programów grantodawczych, realizowany w latach 2019-2024, z imponującym budżetem 30 milionów EUR. Jego głównym celem jest wzmocnienie społeczeństwa obywatelskiego, aktywności obywatelskiej oraz upodmiotowienie grup zagrożonych wykluczeniem. Program jest prowadzony przez konsorcjum złożone z Fundacji im. Stefana Batorego (jako lidera), Fundacji Stocznia oraz Fundacji Akademia Organizacji Obywatelskich. Finansowanie pochodzi ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Norweskiego Mechanizmu Finansowego (tzw. Funduszy norweskich i Funduszy EOG) 2014-2021, co podkreśla jego międzynarodowy wymiar.
• Fundusz Praw Kobiet: Uruchomiony w listopadzie 2020 roku, program ten ma na celu wzmocnienie i wsparcie finansowe organizacji społecznych oraz inicjatyw obywatelskich, które działają na rzecz ochrony praw kobiet i udzielają im pomocy. To odpowiedź na rosnące potrzeby w zakresie równości płci i przeciwdziałania dyskryminacji.
• Dla Białorusi: Ten program jest wyrazem solidarności z białoruskim społeczeństwem obywatelskim. Jego celem jest wspieranie inicjatyw obywatelskich, które służą budowaniu społeczeństwa otwartego oraz przygotowaniu demokratycznych przemian na Białorusi, w obliczu trudnej sytuacji politycznej w tym kraju.
• Fundusz Solidarnościowy Działaj Dalej: Uruchomiony w 2020 roku w odpowiedzi na globalną pandemię koronawirusa, program ten miał na celu wsparcie organizacji społecznych w rozwiązywaniu problemów związanych z COVID-19. Był skierowany do organizacji prowadzących działania w obszarach priorytetowych Fundacji, takich jak ochrona praw człowieka i równe traktowanie (w tym prawa kobiet i mniejszości), przestrzeganie praworządności, jawność i przejrzystość w życiu publicznym, ochrona środowiska i ochrona praw zwierząt.

Programy Operacyjne

Oprócz działalności grantodawczej, Fundacja Batorego prowadzi również własne, autorskie projekty, które stanowią jej bezpośredni wkład w debatę publiczną i rozwój społeczeństwa.

• forumIdei: Jak już wspomniano, to think tank pro publico bono Fundacji im. Stefana Batorego. Wspiera wiedzą aktywnych obywateli, działa na rzecz demokratycznego państwa prawa i odpowiedzialnej debaty publicznej. Analizy i propozycje rozwiązań wypracowywane przez forumIdei dotyczą szerokiego spektrum zagadnień, w tym samorządności, funkcjonowania partii politycznych, idei sprawiedliwości społecznej, transparentności administracji publicznej oraz przyszłości Polski w Unii Europejskiej. Jest to ważne centrum analityczne, dostarczające argumentów i rekomendacji dla decydentów i społeczeństwa.
• Masz Głos, Masz Wybór: Ten program ma na celu zainteresowanie obywateli sprawami ich lokalnych społeczności i zachęcenie do uczestnictwa w życiu publicznym, w tym do świadomego i odpowiedzialnego udziału w wyborach. Przyczynia się do ożywienia publicznej debaty o lokalnych problemach z udziałem mieszkańców i władz samorządowych oraz zaszczepia poczucie współodpowiedzialności – zarówno władz, jak i mieszkańców – za decyzje podejmowane w dniu wyborów. W ramach programu działa ogólnopolska akcja „Masz Głos”, a także prowadzone są kampanie profrekwencyjne oraz monitoring wyborów, co ma na celu zwiększenie frekwencji i świadomości wyborczej.
• Przeciwdziałanie Uzależnieniom: Jest to program regionalny, działający w ramach sieci Instytutu Społeczeństwa Otwartego w regionie Europy Środkowo-Wschodniej, Azji Centralnej i Kaukazu. Ma na celu szkolenie specjalistów w dziedzinie profilaktyki i leczenia alkoholizmu i narkomanii oraz upowszechnienie polskich doświadczeń w dziedzinie terapii i profilaktyki uzależnień, a także reedukacji sprawców przemocy domowej. To przykład międzynarodowej współpracy i dzielenia się polskim know-how.
• ECFR Warszawa: Warszawskie biuro Europejskiej Rady Spraw Zagranicznych (ECFR) zostało utworzone we wrześniu 2011 roku. Jego celem jest włączanie do ogólnoeuropejskiej debaty o polityce zagranicznej UE polskich środowisk politycznych i eksperckich. Szczególnym obszarem zainteresowania warszawskiego biura ECFR jest polityka zagraniczna Polski oraz polityka unijna wobec wschodnich sąsiadów: krajów Partnerstwa Wschodniego i Rosji, a także wobec Bałkanów Zachodnich i Turcji. Jest to ważne ogniwo w budowaniu polskiego głosu w europejskiej polityce zagranicznej.

Dodatkowo, Fundacja Batorego administruje również powierzonymi jej funduszami firm i osób prywatnych. Fundusze te ustanawiane są na mocy umowy o darowiźnie zawieranej przez firmę lub osobę prywatną i Fundację, w ramach której Fundacja wspiera ze środków jej powierzonych projekty, instytucje i inicjatywy społeczne mieszczące się w zakresie jej działalności statutowej i leżące w polu zainteresowania darczyńcy. To pokazuje zaufanie, jakim obdarzają ją zarówno instytucje, jak i indywidualni darczyńcy.

Transparentność i Finansowanie

Kwestia finansowania Fundacji im. Stefana Batorego jest często przedmiotem publicznej dyskusji. Fundacja, jako organizacja pożytku publicznego, dba o transparentność swoich źródeł finansowania, aby budować zaufanie społeczne i zapewnić jasność co do pochodzenia środków. Fundacja finansuje swoją działalność ze zróżnicowanych źródeł, co zapewnia jej niezależność i stabilność.

Główne źródła finansowania to:

• Środki własne Fundacji: Pochodzące z kapitału założycielskiego oraz zysków z inwestycji.
• Dotacje i darowizny: Otrzymywane od polskich i zagranicznych instytucji prywatnych i rządowych. Warto podkreślić, że Fundacja współpracuje z szerokim gronem darczyńców, co świadczy o jej międzynarodowej renomie i zaufaniu, jakim się cieszy.
• Wpłaty 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych: Jako organizacja pożytku publicznego, Fundacja Batorego ma prawo do otrzymywania części podatku od osób fizycznych, które decydują się przekazać ten procent na rzecz wybranej organizacji. Jest to ważny element wsparcia, pochodzący bezpośrednio od obywateli.

Zróżnicowanie źródeł finansowania jest kluczowe dla zachowania niezależności Fundacji i umożliwia jej realizację długofalowych i ambitnych projektów, niezależnie od bieżących koniunktur politycznych czy ekonomicznych. Fundacja regularnie publikuje sprawozdania finansowe, zapewniając pełną jawność swoich przychodów i wydatków.

Kontrowersje Wokół Fundacji

Jak każda duża i wpływowa organizacja działająca w sferze publicznej, Fundacja im. Stefana Batorego bywa przedmiotem kontrowersji i krytyki. Jednym z głośniejszych przypadków była skarga Fundacji Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris w lutym 2018 roku. Skarga dotyczyła bezczynności Fundacji Batorego w sprawie wniosku o dostęp do informacji publicznej. Wniosek ten odnosił się do podziału tzw. Funduszy Norweskich, czyli środków przekazywanych Polsce przez kraje Europejskiego Obszaru Gospodarczego (Norwegia, Islandia, Liechtenstein) w zamian za dostęp do rynku unijnego. Fundacja Batorego była administratorem programu „Obywatele dla Demokracji”, odpowiedzialnego za dystrybucję części tych środków.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie początkowo ukarał Fundację grzywną w wysokości 50 zł za przekroczenie ustawowego terminu na przekazanie skargi do sądu. Jednakże, co kluczowe, 4 grudnia 2018 roku ten sam Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił samą skargę na bezczynność, uznając ją za bezzasadną. Sąd uznał, że wszystkie informacje na temat podziału funduszy norweskich w ramach programu „Obywatele dla Demokracji” były dostępne publicznie na stronie internetowej programu. Ten przypadek pokazuje, jak ważne jest dla Fundacji Batorego utrzymywanie wysokich standardów przejrzystości i jawności, nawet w obliczu krytyki.

Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)

Poniżej przedstawiamy odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące Fundacji im. Stefana Batorego, aby rozwiać wszelkie wątpliwości i dostarczyć kompleksowej wiedzy.

Kto założył Fundację im. Stefana Batorego?
Fundacja została założona w maju 1988 roku przez amerykańskiego finansistę i filantropa George’a Sorosa oraz grupę czołowych postaci polskiej opozycji demokratycznej lat 80. XX wieku.

Jakie są główne cele działalności Fundacji?
Do priorytetowych zadań Fundacji należy poprawa jakości polskiej demokracji, wzmacnianie roli instytucji obywatelskich w życiu publicznym oraz rozwijanie współpracy i solidarności międzynarodowej, szczególnie z krajami Europy Wschodniej.

Skąd Fundacja Batorego pozyskuje środki na swoją działalność?
Fundacja finansuje swoją działalność ze środków własnych, dotacji i darowizn od polskich i zagranicznych instytucji prywatnych i rządowych, od osób prywatnych, a także dzięki wpłatom 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych.

Czy Fundacja Batorego jest organizacją transparentną?
Tak, Fundacja Batorego dąży do pełnej transparentności swojej działalności i finansowania. Wszystkie informacje dotyczące podziału funduszy, w tym Funduszy Norweskich, są publicznie dostępne na stronach internetowych jej programów i w sprawozdaniach.

W jakich obszarach Fundacja działa najaktywniej?
Fundacja działa w wielu obszarach, w tym na rzecz demokracji i partycypacji obywatelskiej, praw człowieka (w tym praw kobiet i mniejszości), praworządności, jawności życia publicznego, rozwoju organizacji pozarządowych, a także w zakresie współpracy międzynarodowej z krajami Europy Wschodniej.

Czym jest program "Masz Głos, Masz Wybór"?
„Masz Głos, Masz Wybór” to jeden z kluczowych programów operacyjnych Fundacji, mający na celu zainteresowanie obywateli sprawami ich lokalnych społeczności i zachęcenie ich do aktywnego uczestnictwa w życiu publicznym, w tym do świadomego i odpowiedzialnego udziału w wyborach. Program promuje dialog między mieszkańcami a władzami samorządowymi.

Ważne kamienie milowe i obszary działania Fundacji Batorego

Zainteresował Cię artykuł Fundacja Batorego: Kto za nią stoi i co robi?? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!