Mistrz i Małgorzata: Lektura, która wciąga?", "kategoria": "Literatura

„Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa to powieść, która od dziesięcioleci fascynuje czytelników na całym świecie. Jej złożona struktura, wielowymiarowi bohaterowie i niezwykła mieszanka gatunków sprawiają, że dzieło to jest nieustannie przedmiotem dyskusji, analiz i głębokich interpretacji. Ale czy ta monumentalna opowieść o Moskwie lat 30. XX wieku i starożytnej Judei jest obowiązkową lekturą w polskiej szkole? Chociaż nie zawsze figuruje na liście podstawowych lektur dla wszystkich poziomów nauczania, jej obecność w kanonie literatury światowej jest niezaprzeczalna, a jej wpływ na kształtowanie wrażliwości literackiej jest ogromny. Często pojawia się na rozszerzonych listach lektur, szczególnie w liceach o profilu humanistycznym, a także jest nieodłącznym elementem programów studiów polonistycznych i kulturoznawczych, stanowiąc przykład arcydzieła, które wykracza poza ramy prostej klasyfikacji.

Geneza i burzliwa historia wydania

Droga „Mistrza i Małgorzaty” do czytelnika była długa i wyboista, naznaczona cenzurą i osobistymi tragediami autora. Michaił Bułhakow rozpoczął pracę nad powieścią w 1928 roku, tworząc jej pierwszą wersję pod roboczym tytułem „Konsultant z kopytem”. Już wtedy czuł, że dzieło to może napotkać opór ze strony radzieckiej cenzury. Niezadowolony z początkowych rezultatów, Bułhakow zniszczył tę wersję, co było aktem desperacji, ale i artystycznej determinacji. Praca nad powieścią została wznowiona i trwała z niezwykłą intensywnością od jesieni 1932 roku. Autor nieustannie poprawiał i zmieniał już napisane fragmenty, tworząc w sumie od sześciu do ośmiu redakcji tekstu. Dopiero w szóstej wersji utworu pojawił się jego ostateczny, znany nam dziś tytuł – „Mistrz i Małgorzata”. Bułhakow kontynuował korekty i poprawki aż do swojej śmierci w 1940 roku, nigdy nie uzyskując wersji, która by go w pełni zadowoliła. Ta niezwykła historia powstawania świadczy o ogromnym zaangażowaniu pisarza i jego walce o artystyczną doskonałość w obliczu trudnych realiów politycznych.

Po śmierci Bułhakowa powieść pozostawała w rękopisie przez ponad dwie dekady. Jej pierwsze, ocenzurowane wydanie ukazało się w miesięczniku „Moskwa” w numerach 11/1966 i 1/1967. Było to wydarzenie bezprecedensowe, które natychmiast wzbudziło ogromne zainteresowanie, choć czytelnicy nie mieli świadomości, jak wiele fragmentów zostało usuniętych przez radziecką maszynę cenzuralną. Pierwsze polskie wydanie, w przekładzie Witolda Dąbrowskiego i Ireny Lewandowskiej, ukazało się w 1969 roku i bazowało właśnie na tej ocenzurowanej wersji radzieckiej. Co ciekawe, w tym samym roku w RFN (Republice Federalnej Niemiec) opublikowano pełne wydanie oryginału, w którym zaznaczono wszystkie teksty wycięte przez cenzurę. To właśnie to niemieckie wydanie stało się podstawą dla kolejnych, kompletnych polskich przekładów, pozwalając czytelnikom na poznanie pełnej wizji Bułhakowa. Drugie, niezwykle cenione polskie tłumaczenie, autorstwa Andrzeja Drawicza, ukazało się w 1995 roku, oferując świeże spojrzenie na język i niuanse dzieła.

Dwa światy, jedna opowieść: Struktura powieści

„Mistrz i Małgorzata” to powieść o niezwykle złożonej i innowacyjnej strukturze, składająca się z 32 rozdziałów. Bułhakow zastosował w niej różnorodne techniki narracyjne, które łączą się ze sobą w sposób przypominający montaż filmowy. Fabuła opiera się na trzech głównych, ściśle ze sobą przeplatających się wątkach, które tworzą nierozerwalną całość, mimo iż rozgrywają się w różnych płaszczyznach czasowych i przestrzennych. Są to: pobyt szatana w Moskwie, tragiczna miłość Mistrza i Małgorzaty oraz spotkanie Poncjusza Piłata z Jeszuą.

Wątek Poncjusza Piłata jest jednocześnie powieścią w powieści, co nadaje dziełu charakter powieści szkatułkowej. To genialne rozwiązanie pozwala Bułhakowowi na prowadzenie narracji na dwóch płaszczyznach, które wzajemnie się komentują i uzupełniają. Akcja powieści przebiega zatem w dwóch głównych wymiarach:

• Płaszczyzna moskiewska: Obejmuje lata 30. XX wieku w Moskwie, w Związku Radzieckim. Skupia się na tytularnym wątku miłości Małgorzaty Nikołajewny i Mistrza, autora historycznej powieści o Poncjuszu Piłacie. Równolegle i równoważnie snuty jest wątek wizyty Szatana i jego świty w Moskwie, co prowadzi do serii fantastycznych i satyrycznych wydarzeń, obnażających absurdy radzieckiej rzeczywistości.
• Płaszczyzna jerozolimska: Jest to wątek historyczny, osadzony w Judei (głównie Jerozolima) w czasach panowania cesarza Tyberiusza. Nawiązuje tematycznie do niektórych wątków biblijnych, przedstawiając losy Poncjusza Piłata, skupione wokół procesu i kaźni wędrownego proroka Jeszui Ha-Nocri. Ten apokryficzny wątek, będący powieścią w powieści, jest przedstawiany fragmentarycznie poprzez różne źródła narracyjne: opowiadanie Szatana, sen Iwana Bezdomnego oraz lekturę rękopisu przez Małgorzatę.

Powieść korzysta z bogatego wachlarza technik i wzorców literackich, odwołując się do satyry, powieści kryminalnej, powieści przygodowej, baśni i przypowieści biblijnej. Wykorzystuje też tradycyjne motywy, takie jak czarodziejska przemiana, opowieść obłąkanego i kult szatana, co nadaje jej niezwykłą głębię i wieloznaczność.

Wątek moskiewski: Szatan w Sowietach

Akcja moskiewskiej części powieści rozpoczyna się na Patriarszych Prudach, gdzie dwaj literaci – Michaił Aleksandrowicz Berlioz, przewodniczący organizacji literackiej Massolit, i poeta Iwan Bezdomny – dyskutują o religii i osobie Jezusa Chrystusa. Do rozmowy włącza się tajemniczy cudzoziemiec, podający się za specjalistę od czarnej magii. Nieznajomy, którym okazuje się być sam Woland (Szatan), sprzeciwia się twierdzeniom rozmówców o nieistnieniu Boga i, co bardziej istotne, diabła. Opowiada też historię niejakiego Jeszui, co stanowi początek tzw. wątku jerozolimskiego. Następnie Woland przepowiada, że jeszcze tego samego dnia Berlioz zginie poprzez dekapitację. Przewodniczący Massolitu opuszcza park, by telefonicznie zadenuncjować podejrzanego cudzoziemca, lecz po drodze wpada pod tramwaj i, zgodnie z przepowiednią, umiera z odciętą głową. Jego towarzysz, Iwan Bezdomny, rozpoczyna szaleńczy pościg za przybyszem i jego świtą (Korowiewem i kotem Behemotem). W wyniku rozmaitych, komicznych zdarzeń, w tym kąpieli w rzece, zostaje pozbawiony ubrania i udaje się do siedziby Massolitu w samej bieliźnie. Tam, z powodu braku odzieży i agresywnego zachowania wobec gości, zostaje uznany za wariata i odesłany do szpitala psychiatrycznego.

Rankiem następnego dnia współlokator Berlioza, Stiepan Bogdanowicz Lichodiejew – dyrektor teatru Variétés – budzi się w swoim mieszkaniu nr 50 na ulicy Sadowej 302a. Ku swemu zdziwieniu odkrywa, że przy jego łóżku siedzi nieznajomy, który przedstawia się jako Woland, profesor zajmujący się czarną magią. Bogdanowicz nie przypomina sobie, by poprzedniego dnia podpisał z tym człowiekiem kontrakt na występy w teatrze, jednak zarówno jego podpis, jak i rozmowa telefoniczna ze współpracownikiem, potwierdzają zawarcie umowy. Następnie w mieszkaniu zjawiają się również towarzysze Wolanda, którzy w tajemniczy sposób przenoszą Lichodiejewa do Jałty, pozbywając się go z mieszkania. Niedługo potem do tegoż mieszkania przybywa niejaki Nikanor Bosy, prezes komitetu blokowego domu przy Sadowej, który rozmawia z Korowiewem, podającym się za asystenta profesora Wolanda. Korowiew wręcza Bosemu łapówkę w zamian za zameldowanie Wolanda wraz ze świtą w mieszkaniu Lichodiejewa i Berlioza. Niedługo potem w mieszkaniu Bosego pojawia się milicja, która znajduje tam dolary zamiast radzieckich rubli wręczonych w postaci łapówki. Ponieważ Bosy podczas aresztowania zachowuje się dziwnie, również trafia do szpitala psychiatrycznego.

Wieczorem w teatrze Variétés odbywa się pokaz czarnej magii, który staje się apogeum chaosu i satyrycznego obnażania ludzkich wad. Korowiew (pod pseudonimem Fagot) obsypuje publiczność deszczem dziesięciorublowych banknotów, a obecnym damom ofiarowuje paryskie kreacje i obuwie. Kot Behemot, występujący na scenie, pozbawia głowy konferansjera, by wkrótce umieścić ją z powrotem. Konferansjer jest tak zszokowany, że musi zostać umieszczony w szpitalu psychiatrycznym. Następnego dnia banknoty zebrane przez publiczność spektaklu zamieniają się w różne przedmioty, a ubrania otrzymane przez damy znikają, wskutek czego zostają one obnażone. Dyrektor finansowy teatru spotyka się z administratorem Variétés i, zorientowawszy się, że ma do czynienia z siłą nieczystą, ucieka do Leningradu.

W szpitalu psychiatrycznym Iwan Bezdomny poznaje pisarza, przedstawiającego się jako Mistrz, i wysłuchuje jego tragicznej historii. Mistrz był autorem powieści o Poncjuszu Piłacie i Jeszui. Był z wzajemnością zakochany w niejakiej Małgorzacie, jednak niemożność opublikowania swojej powieści i kłopoty z tego wynikające, w tym ataki krytyków i odrzucenie przez wydawnictwa, przywiodły go do szaleństwa. Opuścił więc ukochaną, aby nie narażać jej na uczestnictwo w jego upadku, i sam udał się do szpitala psychiatrycznego.

Tymczasem ukochana Mistrza, Małgorzata, wciąż za nim tęskni. W parku spotyka innego z towarzyszy Wolanda – Asasella – który ofiarowuje jej tajemniczą maść i skłania do nocnego spotkania z zagadkowym cudzoziemcem. Małgorzata początkowo się opiera, ale do zgody skłania ją obietnica spotkania z Mistrzem. Po natarciu się maścią Małgorzata zmienia się w czarownicę, leci nad miastem na miotle i niszczy mieszkanie Łatuńskiego, krytyka literackiego, który w największym stopniu odpowiadał za kłopoty związane z publikacją powieści jej ukochanego. Ostatecznie Małgorzata dociera do mieszkania na Sadowej, gdzie u boku Wolanda pełni rolę gospodyni balu u szatana, nazywanego Balem Wiosennej Pełni lub Balem Stu Królów. W nagrodę po balu w mieszkaniu pojawia się Mistrz. Magicznym sposobem Woland odzyskuje też rękopis powieści o Piłacie, mimo że został on wcześniej spalony przez autora – „Rękopisy nie płoną!” – deklaruje Szatan. Małgorzata i Mistrz, którzy zapewne nie mogliby odnaleźć się w rzeczywistości, zostają otruci przez Asasella. Chociaż ich cielesne odpowiedniki umierają (Małgorzata w swoim mieszkaniu, Mistrz w swoim pokoju w szpitalu), oni sami zmartwychwstają. Na czarnych koniach galopują z Wolandem i jego świtą do innego świata, w którym mają na nich czekać wieczny spokój i wieczny dom, w którym Mistrz będzie mógł dokończyć swoje dzieło.

Wątek jerozolimski: Sąd nad Jeszuą

W wydarzenia moskiewskie wpleciona jest opowieść o biblijnej Jerozolimie, będąca dziełem Mistrza. Tam namiestnik Judei, Poncjusz Piłat, ma osądzić oskarżonego o podburzanie ludu Jeszuę Ha-Nocriego. Kapłani żydowscy domagają się wyroku śmierci dla uwięzionego, uznając go za bluźniercę. Z początku Piłat, po rozmowie z Jeszuą i wysłuchaniu jego nauk o utopii ewangelicznego, pacyfistycznego życia, chce go jedynie uwięzić u siebie, widząc w nim raczej nieszkodliwego filozofa niż zagrożenie. Gdy jednak okazuje się, że Jeszua jest również oskarżony o wypowiedzi przeciwko cesarzowi – co w realiach rzymskiego imperium było przestępstwem najwyższej wagi – Piłat, mimo wewnętrznych oporów i sympatii do Jeszui, skazuje go na śmierć. Jednocześnie ma nadzieję, że Jeszua zostanie ułaskawiony zgodnie z obyczajem święta Paschy. Arcykapłan Kajfasz decyduje się jednak na ułaskawienie innego przestępcy, Bar-Rabbana, i podtrzymuje wyrok śmierci dla Jeszui oraz dwóch innych aresztowanych – Dismasa i Gestasa. Powodem tej decyzji są obawy arcykapłana o nauki Jeszui, które mogą doprowadzić do zamieszek i destabilizacji politycznej.

Jeszua prowadzony jest na Golgotę, gdzie ma być ukrzyżowany. W ukryciu towarzyszy mu jego uczeń, Mateusz Lewita, który podejmuje nieudane próby zabicia mistrza, aby oszczędzić mu cierpień na krzyżu – akt miłości i rozpaczy, który podkreśla ludzki wymiar postaci. Nie udaje mu się to, jednak Jeszua zostaje wybawiony od męki dzięki zadanemu mu przez żołnierza rzymskiego ciosowi włócznią w serce. Rozpoczyna się gwałtowna burza, symbolizująca kosmiczne wstrząsy związane z tragicznym wydarzeniem. Mateusz potajemnie zdejmuje ciało Jeszui z krzyża, dbając o jego pochówek. Tymczasem Piłat ma ogromne wyrzuty sumienia z powodu śmierci Jeszui, które dręczyć go będą przez kolejne tysiąclecia. W zawoalowanej rozmowie zleca Afraniuszowi, szefowi tajnej służby, zamordowanie Judy z Kiriatu, który doprowadził do aresztowania Jeszui – jest to akt zemsty i próba choć częściowego zadośćuczynienia.

Głębia interpretacji: Cenzura, totalitaryzm i bluźnierstwo

„Mistrz i Małgorzata” to dzieło niezwykle bogate w interpretacje, które wykracza daleko poza ramy zwykłej historii. Powieść jest przede wszystkim ostrą satyrą na radziecki totalitaryzm i biurokrację, obnażającą absurdalność systemu, który niszczy jednostki i dławi wszelką niezależność myśli. Przybycie Szatana do Moskwy jest pretekstem do ukazania zepsucia moralnego, donosicielstwa, chciwości i konformizmu panującego w społeczeństwie. Postacie takie jak Berlioz, Lichodiejew czy Bosy stają się symbolami uwikłania w system, który paradoksalnie, choć ateistyczny, panicznie boi się sił nadprzyrodzonych, bo te demaskują jego własne zło.

Prawosławny teolog Henryk Paprocki trafnie zauważył, że kluczem do zrozumienia powieści jest fakt, że była ona zaadresowana do zlaicyzowanych Rosjan lat 30. W jego opinii, oba wątki – moskiewski i jerozolimski – ukazują to samo państwo totalitarne, funkcjonujące w oparciu o donosicieli, tajne służby i morderców. Wątek Piłata i Jeszui, choć osadzony w starożytności, staje się parabolą uniwersalnych problemów wolności, odpowiedzialności i moralnych wyborów w obliczu opresyjnej władzy. Jest to przestroga przed tym, co dzieje się, gdy prawda zostaje stłumiona, a wolność sumienia zdepcze autorytarny system.

Niektórzy teologowie, jak rosyjski Andriej Kurajew, określili cały motyw dotyczący Jeszui jako bluźnierczy. Wynika to z niekonwencjonalnego przedstawienia postaci Jeszui, która odbiega od tradycyjnego wizerunku Chrystusa, oraz z dialogów z Piłatem, które mogą być postrzegane jako podważające dogmaty. Jednak dla wielu czytelników i badaczy, to właśnie ta apokryficzna wizja nadaje powieści głębię filozoficzną, pozwalając na nowe spojrzenie na uniwersalne wartości, takie jak prawda, miłosierdzie i przebaczenie.

Ważnym motywem jest również rola sztuki i jej przetrwania w obliczu prześladowań. Historia Mistrza, którego rękopis zostaje spalony, a on sam trafia do szpitala psychiatrycznego, jest potężnym symbolem walki twórcy z cenzurą i niezrozumieniem. Zmartwychwstanie rękopisu za sprawą Szatana ("Rękopisy nie płoną!") staje się manifestem nieśmiertelności prawdziwej sztuki i jej zdolności do przekraczania barier czasu i polityki. Miłość Mistrza i Małgorzaty jest siłą, która pozwala im przetrwać i odnaleźć spokój, symbolizując tryumf uczucia nad ziemskim cierpieniem i opresją.

Dlaczego 'Mistrz i Małgorzata' wciąż fascynuje?

„Mistrz i Małgorzata” pozostaje jednym z najbardziej wpływowych i uwielbianych dzieł literatury XX wieku, a jego urok tkwi w niezwykłej mieszance realizmu magicznego, głębokiej filozofii i ostrej satyry. Powieść ta, mimo upływu lat, wciąż rezonuje z czytelnikami, ponieważ porusza uniwersalne tematy, które są aktualne niezależnie od epoki. Walka dobra ze złem, natura ludzkiego sumienia, granice wolności, siła miłości i sztuki – to wszystko sprawia, że dzieło Bułhakowa jest niczym zwierciadło, w którym odbijają się fundamentalne pytania o kondycję człowieka i społeczeństwa.

Jego zdolność do łączenia absurdalnego humoru z tragicznym losem bohaterów, fantastycznych wydarzeń z brutalną rzeczywistością, a także głębokiej refleksji z wartką akcją, czyni z niej lekturę, która nigdy się nie nudzi. Każde kolejne czytanie odkrywa nowe warstwy znaczeń, nowe detale i subtelności, które umknęły wcześniej. Jest to powieść, która prowokuje do myślenia, zmusza do kwestionowania utartych schematów i otwiera umysł na nowe perspektywy. To arcydzieło, które mimo swojego historycznego kontekstu, jest ponadczasowe w swoim przesłaniu i wciąż potrafi zaskoczyć, wzruszyć i rozbawić.

Porównanie wątków w powieści

Pytania i odpowiedzi (FAQ)

Poniżej przedstawiamy odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące „Mistrza i Małgorzaty”, które mogą pomóc w lepszym zrozumieniu tej niezwykłej powieści.

Czy „Mistrz i Małgorzata” to lektura obowiązkowa w szkole średniej?
W Polsce „Mistrz i Małgorzata” nie zawsze jest lekturą obowiązkową dla wszystkich uczniów, jednak bardzo często pojawia się na rozszerzonych listach lektur, zwłaszcza w liceach o profilu humanistycznym. Jest to dzieło, które ze względu na swoją złożoność i bogactwo tematyczne, jest rekomendowane dla osób zainteresowanych literaturą na głębszym poziomie. Na studiach wyższych (np. polonistyka, kulturoznawstwo) jest to pozycja niemal zawsze omawiana.

Dlaczego powieść była tak długo ukrywana przed czytelnikami?
Powieść była ukrywana i wydana dopiero po śmierci autora ze względu na ostrą cenzurę w Związku Radzieckim. Dzieło Bułhakowa zawierało jawną satyrę na system komunistyczny, biurokrację, ateizm państwowy oraz brak wolności artystycznej, co było nie do przyjęcia dla ówczesnych władz. Obawiano się również „bluźnierczych” wątków religijnych i demonicznych.

Kto jest autorem „Mistrza i Małgorzaty”?
Autorem powieści jest Michaił Bułhakow, wybitny rosyjski pisarz i dramaturg.

O czym jest główna fabuła powieści?
„Mistrz i Małgorzata” to powieść o wizycie Szatana i jego świty w Moskwie lat 30. XX wieku, która demaskuje absurdy i wady ówczesnego społeczeństwa. Równolegle rozwija się wątek miłości Mistrza (pisarza) i Małgorzaty oraz apokryficzna opowieść o procesie Poncjusza Piłata nad Jeszuą Ha-Nocrim w starożytnej Jerozolimie. Wszystkie wątki przeplatają się i wzajemnie komentują.

Czym jest „powieść szkatułkowa”?
Powieść szkatułkowa to rodzaj utworu, w którym jedna lub więcej opowieści jest „zawarta” w innej, głównej historii. W „Mistrzu i Małgorzacie” wątek jerozolimski (opowieść o Piłacie i Jeszui) jest powieścią w powieści, napisaną przez Mistrza i opowiadaną również przez Wolanda.

Jakie są główne motywy w „Mistrzu i Małgorzacie”?
Główne motywy to: walka dobra ze złem, natura władzy i odpowiedzialności, miłość (zwłaszcza miłość Mistrza i Małgorzaty), wolność twórcza i cenzura, hipokryzja i korupcja, wiara i ateizm, prawda i kłamstwo, odkupienie i kara.

Kto to jest Woland i jego świta?
Woland to postać, która uosabia Szatana, przybywającego do Moskwy, by „sprawdzić” ludzi. Jego świta to barwne i demoniczne postacie: Korowiew (Fagot) – elegancki, ale cyniczny pomocnik, Behemot – gadający czarny kot, Azazello – demon-zabójca, i Hella – wampirzyca. Ich działania służą demaskowaniu ludzkich wad i absurdów.

Dlaczego Mistrz spalił swój rękopis?
Mistrz spalił swój rękopis z rozpaczy i poczucia bezsilności, po tym jak jego powieść o Piłacie spotkała się z ostrą krytyką, odrzuceniem przez wydawnictwa i niezrozumieniem ze strony środowiska literackiego. Był to akt kapitulacji wobec opresyjnego systemu i braku nadziei na publikację.

Co oznacza zwrot „Rękopisy nie płoną”?
To jedno z najsłynniejszych zdań w powieści, wypowiedziane przez Wolanda, gdy magicznie odzyskuje spalony rękopis Mistrza. Oznacza, że prawdziwa sztuka i prawda są niezniszczalne, nawet w obliczu cenzury i prześladowań. To symbol triumfu ducha nad materią i przemijaniem.

Zainteresował Cię artykuł Mistrz i Małgorzata: Lektura, która wciąga?", "kategoria": "Literatura? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!