Bohaterowie czytający: Lustro literatury", "kategoria": "Literatura

Literatura, będąca odzwierciedleniem rzeczywistości, często zwraca się ku sobie, analizując własny wpływ literatury na człowieka. Motyw bohatera czytającego jest jednym z najbardziej fascynujących sposobów na zgłębianie tej relacji. Pozwala on odpowiedzieć na fundamentalne pytania o to, jak obcowanie z tekstem pisanym kształtuje charakter, wpływa na kulturę i historię, a nawet na indywidualne losy. Co ciekawe, to oddziaływanie nie zawsze jest postrzegane jako pozytywne; zbytnie zanurzenie w świat z kart książek może paradoksalnie zniszczyć człowiekowi życie, prowadząc do oderwania od realności.

Motyw bohatera czytającego – znaczenie i kontekst

Topos bohatera, który sam jest czytelnikiem, jest niezwykle pojemny i wielowymiarowy. Odnosi się on przede wszystkim do potężnego wpływu, jaki dzieło literackie wywiera na ludzką psychikę i postrzeganie świata. Literatura jest nieodłączną częścią naszej kultury, a w wielu przypadkach wręcz fundamentem cywilizacji. Człowiek nie tylko ją tworzy, ale jest również nieustannie „nadpisywany” przez to, co czyta. Czerpiemy z niej wzorce zachowań, poszukujemy inspiracji, a także uczymy się sposobów na interpretację i rozumienie otaczającej nas rzeczywistości. Bohater literacki, oddający się lekturze, staje się tym samym symbolicznym lustrem, w którym odbija się potęga literatury nad nami samymi.

Jednakże, jak już wspomniano, ten wpływ nie zawsze ma wymiar pozytywny. Nie wszystkie idee przedstawione w literaturze są godne naśladowania, a nawet te najbardziej szlachetne mogą okazać się niszczycielskie w zderzeniu z prozą życia. Dzieło literackie tworzy niejako alternatywny świat, który potrafi tak mocno pochłonąć bohatera, że ten całkowicie się w nim zagubi. Doskonale oddają to utwory z okresu romantyzmu i preromantyzmu, gdzie bohaterowie często są skonfliktowanymi ze światem jednostkami wybitnymi. Poszukują oni na kartach książek ucieczki przed odrzucającą ich rzeczywistością, a zarazem to właśnie literatura podsyca w nich oryginalność i brak możliwości dopasowania do społeczeństwa. Niezależnie od kontekstu, postać czytająca wydaje się zawsze inteligentniejsza, bardziej uduchowiona i ciekawsza, a samo skojarzenie z literaturą naturalnie rodzi poczucie głębi postaci – zupełnie jak w obcowaniu z realną, intrygującą osobą.

Bohaterowie czytający w literaturze różnych epok – studium przypadków

Don Kichot z La Manchy (Miguel de Cervantes Saavedra)

Powieść Cervantesa to błyskotliwa satyra na literaturę rycerską, a jej tytułowy bohater jest bodaj najsłynniejszą „ofiarą” nadmiernego czytelnictwa. Oszalały od pochłaniania romansów rycerskich szlachcic postanawia zostać błędnym rycerzem. Przezywa swoją wynędzniałą szkapę Rosynantem, czyści zbroję po przodkach i dobiera sobie giermka – prostego chłopa Szanczo Pansę. Tak wyposażony wyrusza na trakt, poszukując godnej rycerza przygody. W jej trakcie przyjdzie mu zmierzyć się z wiatrakami, które weźmie za olbrzymy, zasiąść w zamku będącym zwykłą karczmą i napaść na armię owiec, biorąc je za wrogie wojska. Don Kichot tak mocno „wsiąkł” w świat przedstawiony na kartach romansów rycerskich, że kompletnie stracił kontakt z rzeczywistością. Chociaż nie było to zamysłem autora, niektórzy odnajdują w nim jednak dozę szlachetności – mimo szaleństwa, wierzył we wzniosłe ideały honoru, sprawiedliwości i dobra. Dlatego też polski związek frazeologiczny „błędny rycerz” nie zawsze oznacza osobę dokonującą szalonych czynów, ale czasami kogoś, kto walczy dla beznadziejnej, ale zarazem szlachetnej idei.

Cierpienia młodego Wertera (Johann Wolfgang von Goethe)

Tytułowy bohater „Cierpień młodego Wertera” to jednostka wybitna, lecz zarazem nieprzystosowana do otaczającej go rzeczywistości. Werter okazuje nadmierną emocjonalność, połączoną z brakiem zrozumienia ze strony innych ludzi. Nie zgadzając się na zastany porządek świata, nie wykazuje zarazem żadnych prób jego zmiany. Ukojenia i ucieczki szuka między innymi w literaturze, oddając się jej w samotności pośród dzikich ostępów. Literatura w tym przypadku doskonale oddaje również wewnętrzny stan ducha Wertera. Początkowo bohater odnajduje upodobanie w utworach Homera, które odpowiadają jego szlachetnemu nastawieniu i poczuciu wyjątkowości. Kiedy jednak Werter orientuje się, że jego miłość do Lotty pozostanie niespełniona, odrzuca starożytnego autora na rzecz dzieła mroczniejszego – gotyckiej „Pieśni Osjana”. W średniowiecznym świecie i rozterkach bohatera Osjana odnajduje samego siebie, a nawet tłumaczy ukochanej fragment utworu, chcąc tym samym dyskretnie wskazać jej na swoje cierpienie. Co ciekawe, wpływ literatury na Wertera odzwierciedla realne przeżycia Goethego z młodości, w tym jego fascynację ideami Rousseau i „szlachetnym dzikusem”.

Dziady cz. IV (Adam Mickiewicz)

W dramacie Mickiewicza, podczas rozmowy między Pustelnikiem-Gustawem a Księdzem, główny bohater dostrzega znajome sobie książki. Preromantyczne dzieła Rousseau i Goethego określa groźnie mianem „książek zbójeckich”. Przeklina je za wpojenie mu idealistycznych postaw i spojrzenia na świat, szczególnie zaś na kobiety. Tak ukształtowany bohater nie może odnaleźć się w świecie, gdzie istotne są konwenanse i przynależność stanowa. Jego spojrzenie na kobietę jako istotę niemal anielską nie przystaje do realiów, co ostatecznie prowadzi do zawodu miłosnego i samobójczej śmierci. Gustaw postrzega się więc częściowo jako ofiara literatury, która, kształtując go, uczyniła niezdolnym do życia w świecie realnym.

Latarnik (Henryk Sienkiewicz)

Stary tułacz Skawiński zmuszony jest do ciągłej wędrówki z przyczyn politycznych. Chociaż nigdzie nie może znaleźć dla siebie miejsca, postanawia spróbować osiedlić się w Aspinwall, obejmując posadę latarnika – mało atrakcyjną ze względu na odpowiedzialność i samotność. Skawiński nie obawia się jednak, a przyroda odpowiada mu jako jedyny towarzysz. Pewnego dnia dostaje wraz z zapasami żywności egzemplarz „Pana Tadeusza”. Epopeja narodowa budzi w nim głęboką tęsknotę za dawno porzuconą ojczyzną. Skawiński zapada w głęboki sen o Polsce, przez który zapomina o swoich obowiązkach i traci pracę. Gdy wyrusza na dalszą tułaczkę, nie czuje się już jednak tak daleki od rodzinnych stron. W postaci książki ma bowiem jej część zawsze ze sobą, co symbolizuje odzyskanie tożsamości narodowej i wewnętrznej siły.

Syzyfowe prace (Stefan Żeromski)

Marcin Borowicz początkowo jest obojętny wobec rusyfikacji uczniów, widząc w niej wymierne korzyści i poddając się zabiegom zaborcy. Kiedy jednak słyszy płomienną recytację „Reduty Ordona” przez Zygiera na lekcji polskiego, coś w nim pęka. Borowicz wyzwala się spod mentalnej niewoli rusyfikatorów. Zaczyna czytać zakazaną „History of civilisation in England” Buckle’a i razem z Zygierem organizuje koło samokształcenia. Młodzież omawia w nim dzieła literackie, również te zakazane i patriotyczne. Dzięki temu nastawienie bohatera zmienia się – budzi w sobie polskość oraz chęć dalszego rozwoju. W przeciwieństwie do poprzednich dzieł „Syzyfowe prace” ukazują pozytywny wpływ czytania na człowieka. Literatura jest tutaj nośnikiem wiedzy, wolności i identyfikacji narodowej.

Inny świat (Gustaw Herling-Grudziński)

Podczas jednego ze spotkań w obozowym „kawecze”, Grudziński poznaje Natalię Lwowną. Więźniarka zafascynowana jest lekturą zakazanej książki Dostojewskiego „Zapiski z martwego domu”. Pod jej wpływem Lwowna jest przekonana o swojej wolności, dopóki może wybrać sposób własnej śmierci. Pożycza swój egzemplarz Grudzińskiemu, który również ulega książce. Po jej przeczytaniu bohatera dopadają myśli samobójcze. Lwowna poprosiła jednak Grudzińskiego o zwrot książki, nie mogła bez niej żyć. Ostatecznie kobieta próbowała popełnić samobójstwo, odratowano ją jednak. Straciła swoją uprzywilejowaną pozycję w biurze rachmistrzów, a potem została wyrzucona z grupy żywieniowej za pomaganie innym więźniom. Skończyła załamana psychicznie w grupie szyjącej worki. Ten przykład pokazuje, jak książka, która początkowo dawała nadzieję, stała się narzędziem autodestrukcji w skrajnie trudnych warunkach.

Niekończąca się historia (Michael Ende)

W „Niekończącej się historii” Fantazja, miejsce akcji wątku fantastycznego powieści, jest stworzona z ludzkich marzeń. Rządząca nią Dziecięca Cesarzowa choruje, a jej królestwo spowija wszechogarniająca nicość. Powodem zanikania Fantazji jest porzucanie przez ludzi marzeń. Dziecięcą Cesarzową uratować może jedynie Wybraniec, na którego poszukiwanie rusza młody myśliwy Atreju. Okazuje się nim Bastian – chłopiec czytający właśnie książkę o ratowaniu krainy Fantazji. Interesującym zabiegiem fabularnym w „Niekończącej się opowieści” jest przedstawienie świata książki czytanej przez bohatera jako realnej rzeczywistości. Szkatułkowa kompozycja powieści zazębia przy tym świat Fantazji i rzeczywistość, czyniąc z pochłoniętego lekturą bohatera łącznik między dwoma światami.

Porównanie wpływu literatury na bohaterów

Motyw czytającego bohatera jest niezwykle elastyczny i może służyć do przedstawienia zarówno pozytywnych, jak i negatywnych konsekwencji zanurzenia w świat książek. Poniższa tabela porównuje wybrane przykłady, ilustrując różnorodność tego wpływu:

Inne przykłady motywu bohatera czytającego w literaturze

• Hamlet (William Szekspir) – Podczas rozmowy z Poloniuszem Hamlet trzyma nieznaną książkę. Jej tytuł jest polem dociekań kolejnych reżyserów i interpretatorów. Przy jego pomocy podkreślają oni różne elementy charakteru bohatera lub samego utworu, symbolizując jego wewnętrzne rozterki, erudycję lub nawet ironię losu.
• Kordian (Juliusz Słowacki) – Na białych klifach Dover Kordian rozprawia się z mitem poezji jako realnej. Czytając Szekspira, stwierdza nierzeczywisty wymiar sztuki. Jest ona jedynie inspirującym dziełem, nie zaś prawdziwym „światem”, co prowadzi go do głębokiego rozczarowania i poszukiwania własnej drogi działania.
• Lalka (Bolesław Prus) – Wokulski, po kolejnym rozczarowaniu postawą Izabeli Łęckiej, chwyta za jedno z dzieł Adama Mickiewicza. Zarzuca poecie, że zniszczył mu rzeczywisty odbiór płci pięknej poprzez wyidealizowane przedstawienie kobiet w swoich dziełach, co doprowadziło go do naiwności i cierpienia.
• Zbrodnia i kara (Fiodor Dostojewski) – Kiedy Raskolnikow przyznaje się Soni do popełnienia morderstwa, kobieta jest wstrząśnięta, lecz nie potępia go. Namawia go do zgłoszenia się na policję i pokuty. Czyta mu przy tym Biblię, z której Sonia czerpie pocieszenie, siłę i moralną nauka, stając się dla niego duchowym przewodnikiem.
• Nad Niemnem (Eliza Orzeszkowa) – Emilia Korczyńska, żona Benedykta, to pozytywistyczna „żona modna”. Hipochondryczka nie interesująca się gospodarstwem, całymi dniami jedynie czyta romanse i przyjmuje gości, uciekając w świat fantazji od prozy życia i obowiązków.
• Chłopi (Władysław Reymont) – Jasiek, syn organisty i organiściny, jest osobą oczytaną, wyróżniającą się na tle wiejskiej społeczności. Delikatny i wrażliwy chłopak dzieli się swoją pasją z Jagną, która darzy go platonicznym uczuciem, co podkreśla jego wrażliwość i odmienność.
• Pożegnanie z Marią (Tadeusz Borowski) – W mieszkaniu Tadeusza i Marii jest wiele książek. Para pasjonuje się literaturą, omawiają ją na tajnych kompletach i w gronie przyjaciół. Tadeusz jest przy tym poetą – szykuje się do wydania własnego tomiku, co pokazuje znaczenie literatury jako formy oporu i przetrwania w trudnych czasach.
• Czytanie Homera (Zbigniew Herbert) – Podmiot liryczny odkrywa w sobie głębsze rozumienie czytanych dzieł Homera, poprzez porównanie ich z losami powstańców warszawskich. Ukazuje ponadczasowość literatury i jej zdolność do reinterpretacji w obliczu historii.
• Podróż do Krakowa (Julian Tuwim) – Czytający w pociągu „Chłopów” młody chłopak wdaje się w rozmowę o literaturze z innym pasażerem. Wiersz przedstawia myślenie prostego, ale oddanego lekturze czytelnika, podkreślając powszechność i demokratyczność czytelnictwa.
• Podróże z Herodotem (Ryszard Kapuściński) – Autor wspomina swoje pierwsze podróże zagraniczne, w których zawsze towarzyszyła mu lektura „Dziejów” Herodota. Porównuje on swoje spostrzeżenia z myślami starożytnego podróżnika, ukazując, jak literatura staje się przewodnikiem w poznawaniu świata i siebie.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jakie jest główne znaczenie motywu bohatera czytającego?

Główne znaczenie to ukazanie potężnego wpływu literatury na kształtowanie osobowości, postrzegania świata, a nawet losów człowieka, zarówno w wymiarze pozytywnym, jak i negatywnym.

Czy literatura zawsze wpływa pozytywnie na bohaterów?

Nie, jak pokazują przykłady Don Kichota, Wertera czy Gustawa, zbytnie zanurzenie w świat książek lub czerpanie z nich idealistycznych wzorców może prowadzić do oderwania od rzeczywistości, rozczarowań, a nawet tragicznych konsekwencji.

Który bohater jest najbardziej znaną „ofiarą” czytelnictwa?

Don Kichot z La Manchy jest powszechnie uznawany za najbardziej znaną literacką „ofiarę” nadmiernego czytania, która doprowadziła go do szaleństwa i utraty kontaktu z realnym światem.

Jakie dzieło ukazuje pozytywny wpływ literatury?

„Syzyfowe prace” Stefana Żeromskiego są doskonałym przykładem, gdzie literatura (np. „Reduta Ordona” czy zakazane książki) przyczynia się do przebudzenia świadomości narodowej i rozwoju Marcina Borowicza, stając się narzędziem oporu i wolności.

Czy motyw bohatera czytającego występuje tylko w literaturze polskiej?

Absolutnie nie. Jest to uniwersalny motyw obecny w literaturze światowej od starożytności po czasy współczesne, co świadczy o jego ponadczasowości i znaczeniu dla zrozumienia relacji między człowiekiem a tekstem pisanym.

Motyw bohatera czytającego jest niczym soczewka, przez którą literatura bada samą siebie i swoje oddziaływanie na ludzką kondycję. Od szlachetnego, choć naiwnego Don Kichota, przez romantycznego Wertera, po odradzającego się Marcina Borowicza – każdy z tych bohaterów staje się świadectwem mocy słowa pisanego. Książki mogą być źródłem inspiracji, wiedzy i moralnej nauki, ale także pułapką, prowadzącą do iluzji i rozczarowań. Ta ambiwalencja sprawia, że temat wpływu literatury na człowieka pozostaje niezmiennie aktualny i fascynujący, zapraszając nas do refleksji nad naszą własną relacją z czytanym słowem.

Zainteresował Cię artykuł Bohaterowie czytający: Lustro literatury", "kategoria": "Literatura? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!