09/10/2008
II Wojna Światowa to jeden z najbardziej niszczycielskich konfliktów w historii ludzkości, który na zawsze zmienił oblicze świata. Pytania o jego genezę, przebieg i konsekwencje nadal budzą żywe dyskusje i są przedmiotem intensywnych badań. Niniejszy artykuł ma na celu przybliżenie trzech kluczowych aspektów tego globalnego starcia: krajów, które zdołały zachować neutralność, rzeczywistych przyczyn i inicjatorów wojny, a także jej złożonego zakończenia.
Niewiele państw na świecie zdołało pozostać poza bezpośrednim zasięgiem działań wojennych II Wojny Światowej. Ich neutralność była często efektem skomplikowanych kalkulacji politycznych, geograficznego położenia, a czasem po prostu braku strategicznego znaczenia. Do grona państw, które zachowały neutralność do końca konfliktu, należały: Królestwo Afganistanu, Wielkie Księstwo Andory, Islandia, Republika Irlandii, Królestwo Jemenu, Księstwo Liechtensteinu, Portugalia, Państwo Hiszpańskie, San Marino, Szwecja, Szwajcaria, Tybet i Watykan.
Część z tych państw, ze względu na swoje niewielkie rozmiary i ograniczone zasoby, nie mogła w żaden sposób wpłynąć na wynik wojny, niezależnie od wybranej drogi. Do tej grupy zaliczały się najmniejsze państwa europejskie, takie jak Watykan, San Marino, Andora i Liechtenstein. Ich neutralność była naturalną konsekwencją braku potencjału militarnego i ekonomicznego, który mógłby zainteresować którąkolwiek ze stron konfliktu.
Jednakże nie można tego samego powiedzieć o innych, większych państwach, takich jak Hiszpania, Szwecja, Irlandia czy Islandia. Neutralność tych ośmiu europejskich państw była nie tylko kwestią wyboru i kruchego kompromisu zawartego między głównymi siłami kształtującymi ich wewnętrzną scenę polityczną, ale także efektem intensywnej walki wywiadów obcych potęg. Agenci tych mocarstw prowadzili swoją ukrytą wojnę w cieniu ambasad, konsulatów czy przedstawicielstw handlowych, usiłując przeciągnąć te kraje na swoją stronę lub przynajmniej utrzymać ich neutralność, aby nie wzmocniły przeciwnika. Na przykład Szwecja, choć neutralna, była kluczowym dostawcą rudy żelaza dla Niemiec, a jej neutralność była skrupulatnie pilnowana przez obie strony konfliktu. Hiszpania, po własnej wojnie domowej, również balansowała na cienkiej linii, utrzymując faszystowską, ale oficjalnie neutralną pozycję.
Kto rozpoczął II Wojnę Światową? Złożona Geneza Konfliktu
Pytanie o to, kto rozpoczął II Wojnę Światową, jest często sprowadzane do jednej daty i jednego wydarzenia, lecz prawda jest znacznie bardziej złożona i osadzona w wydarzeniach poprzedzających wybuch konfliktu o wiele lat. Adolf Hitler, po dojściu do władzy w 1933 roku, rozpoczął serię agresywnych posunięć, które systematycznie podważały powojenny ład.
Pakt o nieagresji z Polską i Polityka Ustępstw
Jedną z pierwszych ważnych inicjatyw Hitlera w polityce zagranicznej było podpisanie z Polską paktu o nieagresji w styczniu 1934 roku. Choć posunięcie to było krytykowane przez wielu Niemców, którzy mieli za złe Polsce otrzymanie dawnych niemieckich prowincji po I wojnie światowej na mocy traktatu wersalskiego, Hitler dążył do zneutralizowania możliwości zawarcia francusko-polskiego sojuszu wojskowego przeciwko Niemcom. Chciał zyskać czas na ponowne uzbrojenie Niemiec po zakończeniu Wielkiej Wojny.
W połowie i pod koniec lat 30. Francja, a zwłaszcza Wielka Brytania, prowadziły politykę appeasementu (ustępstw). Polityka ta, ściśle związana z brytyjskim premierem Neville’em Chamberlainem, miała na celu utrzymanie pokoju w Europie poprzez ograniczone ustępstwa wobec żądań Niemiec. W Wielkiej Brytanii opinia publiczna skłaniała się ku pewnej rewizji postanowień terytorialnych i wojskowych traktatu wersalskiego, uznając je za zbyt surowe. Co więcej, ani Wielka Brytania, ani Francja nie czuły się militarnie przygotowane do prowadzenia wojny z nazistowskimi Niemcami.
Wielka Brytania i Francja zasadniczo przyzwoliły na to, żeby nazistowskie Niemcy:
- unieważniły ograniczenia traktatu wersalskiego dotyczące własnej armii (1935 r.);
- ponownie zmilitaryzowały Nadrenię (1936 r.);
- dokonały aneksji Austrii (marzec 1938 r.).
W odpowiedzi na groźbę prowadzenia przez Hitlera wojny z Czechosłowacją, przywódcy brytyjski i francuski podpisali we wrześniu 1938 roku układ monachijski. W zamian za obietnicę Hitlera, że wszystkie przyszłe konflikty będą rozwiązywane pokojowo, Niemcom oddano czeski region graniczny, znany jako Kraj Sudetów. Było to symboliczne apogeum polityki ustępstw.
Od Monachium do Inwazji na Polskę
Mimo obietnicy Hitlera złożonej w Monachium i angielsko-francuskich gwarancji obrony Czechosłowacji, w marcu 1939 roku Niemcy zlikwidowały państwo czechosłowackie. W odpowiedzi Wielka Brytania i Francja zagwarantowały integralność państwa polskiego, widząc, że polityka ustępstw zawiodła. Nie zniechęciło to jednak Hitlera, który był zdecydowany nie dać się odwieść od wojny ani groźbami, ani ustępstwami. Dnia 28 kwietnia 1939 roku ogłosił, że Niemcy wycofują się z paktu o nieagresji podpisanego z Polską nieco ponad pięć lat wcześniej.
Kluczowym momentem, który ostatecznie umożliwił wybuch wojny, było wynegocjowanie przez Hitlera w sierpniu 1939 roku paktu o nieagresji ze Związkiem Radzieckim – znanego jako pakt Ribbentrop-Mołotow. Ten tajny protokół przewidywał podział Polski między obydwoma mocarstwami, co umożliwiło Niemcom zaatakowanie Polski bez obawy o interwencję Związku Radzieckiego.
Dnia 1 września 1939 roku Niemcy dokonały inwazji na Polskę. Aby usprawiedliwić to działanie, nazistowscy propagandyści oskarżyli Polskę o prześladowanie mieszkających w niej etnicznych Niemców. Fałszywie twierdzili również, że Polska wraz ze swoimi sojusznikami – Wielką Brytanią i Francją – planuje okrążenie i rozbiór Niemiec. SS, w porozumieniu z wojskiem niemieckim, zorganizowało pozorowany atak na niemiecką stację radiową w Gliwicach, fałszywie oskarżając o ten zamach Polaków. Hitler wykorzystał tę prowokację do rozpoczęcia kampanii „odwetowej” przeciwko Polsce.
Niemcy rozpoczęły niesprowokowany atak o świcie 1 września 1939 roku siłami uderzeniowymi składającymi się z ponad 2 000 czołgów, wspieranych przez prawie 900 bombowców i ponad 400 samolotów myśliwskich. W sumie Niemcy rozmieściły 60 dywizji i prawie 1,5 miliona ludzi. Atakując z Prus Wschodnich i Niemiec na północy, a także ze Śląska i Słowacji na południu, niemieckie jednostki szybko przełamały polską obronę wzdłuż granicy i ruszyły na Warszawę w zmasowanym ataku okrążającym.
Polska zmobilizowała się późno, a względy polityczne zmusiły jej armię do niekorzystnego rozmieszczenia oddziałów. Armia polska nie dysponowała nowoczesnym uzbrojeniem i wyposażeniem, miała niewiele jednostek pancernych i zmotoryzowanych. Mogła wystawić niewiele ponad 300 samolotów, z których większość Luftwaffe zniszczyła w pierwszych dniach inwazji. Mimo wytrwałej walki i poważnych strat wśród Niemców, armia polska została pokonana w ciągu kilku tygodni. Świat przyjął wówczas nowy termin na określenie udanej taktyki wojennej Niemiec: Blitzkrieg, czyli „wojna błyskawiczna”. Taktyka ta polegała na przeprowadzeniu ataku z zaskoczenia z użyciem ogromnych, skoncentrowanych sił szybko poruszających się jednostek pancernych, wspieranych przez potężne siły powietrzne.
Wielka Brytania i Francja wytrwały przy swoich gwarancjach dotyczących granic Polski i wypowiedziały wojnę Niemcom 3 września 1939 roku. Jednak Polska znalazła się w stanie wojny na dwa fronty, gdy 17 września Związek Radziecki zaatakował Polskę od wschodu. Tego samego dnia rząd polski opuścił kraj. Po ciężkich ostrzałach i bombardowaniach Warszawa poddała się Niemcom 28 września 1939 roku. Zgodnie z tajnym protokołem do paktu o nieagresji, 29 września 1939 roku Niemcy i Związek Radziecki dokonały rozbioru Polski. Linia demarkacyjna przebiegała wzdłuż rzeki Bug. Ostatni opór oddziałów polskich zakończył się 6 października 1939 roku.
Okupacja niemiecka w Polsce
W październiku 1939 roku Niemcy bezpośrednio zaanektowały dawne polskie terytoria wzdłuż wschodniej granicy Niemiec: Prusy Zachodnie, Poznań, Górny Śląsk i byłe Wolne Miasto Gdańsk. Pozostała część okupowanej przez Niemców Polski – w tym miasta: Warszawa, Kraków, Radom i Lublin – została zorganizowana jako tzw. Generalne Gubernatorstwo (niem. Generalgouvernement) pod kierownictwem cywilnego gubernatora generalnego, którym został prawnik partii nazistowskiej Hans Frank. W czerwcu 1941 roku nazistowskie Niemcy dokonały inwazji na okupowaną przez Sowietów wschodnią Polskę w ramach ataku na Związek Radziecki. Ostatecznie nazistowskie Niemcy zajęły całą przedwojenną Polskę. Niemiecka okupacja Polski dobiegła końca, gdy Armia Czerwona zmusiła wojska niemieckie do wycofania się przez ten kraj w kierunku Berlina w 1944 i na początku 1945 roku.
Kto wygrał II Wojnę Światową? Zwycięstwo i jego Koszty
Formalne zakończenie II Wojny Światowej w Europie nastąpiło wraz z kapitulacją Niemiec, jednak globalny konflikt trwał jeszcze kilka miesięcy, a jego konsekwencje dla wielu narodów były dalekie od definitywnego zwycięstwa.
Stolica III Rzeszy, Berlin, skapitulowała 2 maja 1945 roku, po zaciekłych walkach z Armią Czerwoną. Pomimo upadku Berlina, nie wszystkie oddziały niemieckie złożyły broń. Toczyły one jeszcze walki m.in. w północnej części Włoch oraz w szerokim pasie od wysokości Drezna i Pragi po Innsbruck i Zagrzeb. Niemcy okupowali również jeszcze Norwegię.
5 maja 1945 roku rozpoczęły się rozmowy kapitulacyjne. Alianci zażądali poddania wojsk niemieckich na wszystkich frontach. Po dwóch dniach, 7 maja 1945 roku, we francuskim Reims podpisano akt bezwarunkowej kapitulacji Niemiec. Stronę aliancką reprezentowali generałowie Walter Bedell, Iwan Susłoparow i François Sevez. W imieniu Rzeszy Niemieckiej akt kapitulacji podpisał gen. Alfred Jodl. Na jego mocy siły niemieckie zostały zobowiązane do zaprzestania działań wojennych do 8 maja 1945 roku do godz. 23:01.
Strona sowiecka, ze względów propagandowych i prestiżowych, zażądała powtórnego podpisania aktu kapitulacji Niemiec. Doszło do tego w nocy z 8 na 9 maja 1945 roku w podberlińskim Karlshorst. W imieniu aliantów swoje podpisy złożyli marsz. Georgij Żukow oraz gen. Arthur Tedder, gen. Jean de Lattre de Tessigny i gen. Carl Spaatz. Niemcy reprezentował feldmarszałek Wilhelm Keitel i gen. Hans Jürgen-Stumpf. Z tego powodu w wielu krajach Europy Zachodniej Dzień Zwycięstwa obchodzony jest 8 maja, natomiast w Rosji i niektórych krajach postradzieckich – 9 maja.
Obie majowe kapitulacje nie kończyły jeszcze wojny globalnie. Nadal trwały zaciekłe walki z Japonią na Pacyfiku, które zakończyły się dopiero po zrzuceniu bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki w sierpniu 1945 roku i formalnej kapitulacji Japonii 2 września 1945 roku. Dobiegł jednak końca jej europejski rozdział.
Niestety, dla wielu państw klęska nazistowskich Niemiec nie oznaczała odzyskania pełnej wolności. Dla milionów przedstawicieli Europy Środkowo-Wschodniej, koniec II Wojny Światowej oznaczał początek czerwonego zniewolenia i konieczność kontynuowania walki o utraconą niepodległość. W Polsce ponad sto tysięcy osób podjęło czynny opór przeciwko Związkowi Sowieckiemu i tworzonej przez Stalina komunistycznej władzy. Dla Polski, która jako pierwsza stanęła do walki z III Rzeszą i Sowietami, wojna o niepodległość zakończyła się dopiero w 1989 roku, wraz z upadkiem komunizmu.
Często Zadawane Pytania
1. Czy neutralne kraje były całkowicie bezpieczne podczas II Wojny Światowej?
Nie, neutralne kraje nie były całkowicie bezpieczne. Chociaż unikały bezpośredniego udziału w działaniach wojennych, były narażone na presję ekonomiczną, szpiegostwo i sabotaż ze strony walczących mocarstw. Na przykład, Szwecja musiała lawirować między żądaniami Niemiec a Aliantów, dostarczając surowce, ale jednocześnie utrzymując swoją suwerenność. Islandia, choć neutralna, została zajęta przez Aliantów w celu zapobieżenia jej zajęciu przez Niemcy.
2. Jaka była rola paktu Ribbentrop-Mołotow w rozpoczęciu wojny?
Pakt Ribbentrop-Mołotow był kluczowym czynnikiem, który umożliwił Niemcom atak na Polskę, a tym samym wybuch II Wojny Światowej. Zapewnił on Niemcom brak zagrożenia ze strony Związku Radzieckiego na wschodnim froncie, co było niezbędne do przeprowadzenia Blitzkriegu. Tajny protokół o podziale Polski był bezpośrednim aktem agresji i pogwałcenia suwerenności niepodległego państwa, czyniąc Związek Radziecki współsprawcą agresji na Polskę w 1939 roku.
3. Kiedy dokładnie zakończyła się wojna w Europie?
Wojna w Europie formalnie zakończyła się dwoma aktami kapitulacji Niemiec. Pierwszy został podpisany 7 maja 1945 roku w Reims, zobowiązując wojska niemieckie do zaprzestania działań wojennych do 8 maja, godziny 23:01. Drugi, powtórzony akt kapitulacji, został podpisany na żądanie Związku Radzieckiego 8 maja (technicznie już 9 maja w Moskwie ze względu na strefę czasową) w Karlshorst pod Berlinem. Dlatego Dzień Zwycięstwa w Europie obchodzony jest w zależności od kraju 8 lub 9 maja.
4. Dlaczego dla Polski wojna o niepodległość zakończyła się dopiero w 1989 roku?
Dla Polski, pomimo klęski nazistowskich Niemiec, zakończenie II Wojny Światowej w 1945 roku nie oznaczało odzyskania pełnej suwerenności. Kraj znalazł się w sowieckiej strefie wpływów, a władzę przejęli komuniści, narzuceni przez Związek Radziecki. Przez kolejne dekady Polska była państwem satelickim ZSRR, pozbawionym prawdziwej wolności i niezależności. Walka o pełną niepodległość trwała aż do upadku komunizmu w 1989 roku, kiedy to doszło do pierwszych częściowo wolnych wyborów i transformacji ustrojowej.
5. Jakie były główne cele polityki appeasementu?
Głównym celem polityki appeasementu, prowadzonej przez Wielką Brytanię i Francję w latach 30. XX wieku, było uniknięcie kolejnej wojny w Europie poprzez ustępstwa wobec żądań Hitlera. Politycy wierzyli, że zaspokojenie niektórych roszczeń Niemiec, zwłaszcza tych dotyczących rewizji traktatu wersalskiego, pozwoli na utrzymanie pokoju. Niestety, polityka ta okazała się nieskuteczna, ponieważ Hitler interpretował ją jako słabość i zachętę do dalszej agresji, co ostatecznie doprowadziło do wybuchu II Wojny Światowej.
Zainteresował Cię artykuł II Wojna Światowa: Neutralność, Geneza i Finał", "kategoria": "Historia? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!