29/05/2016
Czy zdarzyło Ci się, że podczas oglądania filmu lub czytania książki nagle poczułeś, co wydarzy się dalej? Albo zauważyłeś, że pewne elementy fabuły, postacie czy scenerie powtarzają się w podobnych dziełach? To właśnie w takich momentach doświadczamy potęgi i znaczenia gatunków. Gatunek to niezwykle przydatne narzędzie, które pozwala nam kategoryzować i rozumieć otaczające nas historie, teksty i dzieła sztuki. Niezależnie od tego, czy jesteś zapalonym czytelnikiem, kinomanem, czy po prostu chcesz lepiej rozumieć świat mediów, znajomość pojęcia gatunku otworzy przed Tobą nowe perspektywy.
Czym jest gatunek?
W kontekście literatury, filmu, muzyki czy innych form artystycznych, gatunek to termin używany do zdefiniowania powtarzających się elementów w podobnych rodzajach dzieł. Można go określić jako „ustandaryzowane działanie retoryczne”, co oznacza, że istnieją cechy, które powtarzają się w czasie, z niewielkimi różnicami. Dzieje się tak częściowo dlatego, że odbiorcy oczekują pewnych rzeczy, lub pragną określonych rodzajów doświadczeń. Gatunek to nazwa, której używamy do opisywania kategorii, które rozwinęły się na przestrzeni czasu dla tego, co czytamy, oglądamy i czego słuchamy. Warto pamiętać, że gatunki nie są statyczne – te, które istnieją w jednej kulturze w danym czasie, mogą nie istnieć w innej kulturze w innym czasie; są one stale zmienne i ewoluują wraz ze społeczeństwem i technologią.
Główne kategorie gatunków literackich
Najważniejsze rodzaje gatunków literackich, z którymi prawdopodobnie zetknąłeś się w szkole, to:
- Fikcja (Proza fabularna): Opowieści wymyślone, stworzone przez wyobraźnię autora. Obejmuje powieści, opowiadania, nowele.
- Poezja: Teksty charakteryzujące się specyficzną strukturą, rytmem, rymem lub wykorzystaniem języka figuratywnego.
- Literatura faktu (Non-fiction): Teksty oparte na rzeczywistych wydarzeniach, faktach i danych.
Te kategorie są bardzo szerokie. Na przykład literatura faktu może obejmować wszystko, od pamiętnika, przez biografię, po instrukcję obsługi. Wszystkie są rodzajami pisarstwa niefikcyjnego – jedyną rzeczą, która je łączy, jest to, że nie są wymyślone. To samo dotyczy fikcji i poezji. Kiedy czytamy fikcję, oczekujemy, że narracja będzie zmyślona, a kiedy czytamy poezję, oczekujemy, że każda linijka wiersza będzie pasować do innych linijek w określony sposób, lub będzie się rymować na wzór sonetu, łamać zasady interpunkcji, lub po prostu przeprowadzi nas przez wiele języka figuratywnego w bardzo krótkim czasie.
Podgatunki i ich specyfika
Gatunek staje się szczególnie interesujący, gdy znajdujemy jeszcze mniejsze kategorie, czyli subgatunki, takie jak filmy akcji, filmy o superbohaterach, czy filmy parodiujące superbohaterów. Pomyślmy o gatunku superbohaterskim: zazwyczaj jest tam zły złoczyńca próbujący zrobić coś strasznego, co superbohater będzie próbował powstrzymać; zazwyczaj w całym filmie są mniejsze sceny walki i duża scena walki na końcu, gdzie superbohater lub grupa superbohaterów triumfuje, często używając swoich supermocy. Ten wzorzec narracyjny i wszystkie inne sposoby, w jakie możemy opisać inne powtarzające się cechy, tworzą gatunek.
Co więcej, więcej niż jeden gatunek może istnieć jednocześnie w jednym dziele. Pomyśl o filmie „Ant-Man”. To film o superbohaterach, film akcji, komedia i parodia innych filmów o superbohaterach. W rzeczywistości to w parodiach naprawdę widać, jak działają gatunki. W końcu „Ant-Man” jest zabawny, ponieważ śmieje się z naszych oczekiwań co do tego, czym powinien być film o superbohaterach – śmieje się z gatunku filmów o superbohaterach.
Jak analizować gatunek?
Używamy tych samych terminów i opisów do analizowania dzieł literackich, dzieł literatury faktu i poezji. Jeśli chcemy zrozumieć powieści gotyckie, takie jak „Frankenstein” Mary Shelley czy „Dracula” Brama Stokera, będziemy szukać wspólnych dla nich literackich motywów (tropów). Niektóre z tych motywów mogą obejmować podobne rodzaje postaci, fabuł, scenerii lub tematów. Czy pojawia się przerażający nieznajomy w pelerynie? Czy w cieniu czai się niebezpieczeństwo? Czy jest nawiedzony zamek? Czy zachęca się do myślenia o złowrogiej stronie ludzkości? Jeśli tak, prawdopodobnie czytasz powieść gotycką.
Analizując gatunek, porównujemy i kontrastujemy te cechy, próbując zrozumieć, w jaki sposób dana powieść przylega do konwencji danego gatunku lub odrywa się od naszych oczekiwań i robi coś innego. Gatunek możemy opisać, pokazując, jak podobne cechy są powtarzane. Dla powieści gotyckiej możemy zobaczyć metafory, które łączą wydarzenia ze strasznymi lub niebezpiecznymi rzeczami, możemy zobaczyć zapowiedzi nadchodzących strasznych wydarzeń, lub możemy zobaczyć retrospekcję do czegoś przerażającego, co wydarzyło się w przeszłości i co zmienia sposób działania postaci w teraźniejszości. Wszystkie te elementy są cechami charakterystycznymi dla konkretnego gatunku.
Gatunek a medium – ważne rozróżnienie
Jedną rzeczą, której nie należy mylić z ideą gatunku, jest medium. Medium to forma, w której coś jest dostarczane. Możemy więc powiedzieć, że medium powieści gotyckiej jest drukowana książka, a medium filmu o superbohaterach jest film. Medium opisuje rodzaj technologii używanej do przekazania nam historii, ale niekoniecznie pomaga nam zrozumieć gatunek tego, co czytamy lub oglądamy.
Często pojawia się pytanie: czy e-mail to gatunek pisma? Odpowiedź brzmi: nie. W e-mailu możesz napisać list miłosny, możesz napisać złą wiadomość do firmy, która sprzedała Ci wadliwy produkt, lub możesz napisać wiersz. Sam e-mail może sugerować pewne rodzaje pisania – na przykład, nie powinieneś zrywać z kimś przez e-mail – ale jest to medium, które może zawierać wiele różnych gatunków. Sam w sobie nie jest gatunkiem.
Tabela porównawcza: Gatunek vs. Medium
| Cecha | Gatunek | Medium |
|---|---|---|
| Definicja | Zbiór powtarzających się cech, wzorców narracyjnych, tematów i konwencji, które łączą dzieła. | Forma lub technologia, w której treść jest dostarczana odbiorcy. |
| Przykłady | Horror, komedia romantyczna, biografia, science fiction, western. | Książka drukowana, film kinowy, podcast, e-mail, płyta winylowa, gra wideo. |
| Funkcja | Pomaga zrozumieć oczekiwania odbiorcy, strukturę dzieła i jego cel. | Służy jako kanał przekazu informacji lub sztuki. |
| Elastyczność | Może ewoluować i łączyć się z innymi gatunkami (np. komedia akcji). | Relatywnie stałe, choć nowe media mogą się pojawiać. |
Inne znaczenie słowa „gatunek” – w biologii
Warto zaznaczyć, że słowo „gatunek” ma również zupełnie inne, ale równie ważne znaczenie w kontekście biologii. Zgodnie z najpowszechniej stosowaną, biologiczną koncepcją gatunku, gatunek to grupa organizmów, które mogą potencjalnie krzyżować się ze sobą w celu wydania zdolnego do życia, płodnego potomstwa. Osobniki jednego gatunku mają wspólną pulę genową i są izolowane rozrodczo względem osobników innych gatunków. Proces powstawania nowych gatunków nazywany jest specjacją i może być spowodowany barierami geograficznymi (specjacja allopatryczna) lub czynnikami genetycznymi, ekologicznymi i behawioralnymi (specjacja sympatryczna). Chociaż to pojęcie jest kluczowe w naukach przyrodniczych, w kontekście studiów nad literaturą i sztuką, a także w codziennym użyciu (jak w filmach czy książkach), najczęściej odnosimy się do gatunku jako kategorii artystycznej lub retorycznej. Ważne jest, aby rozróżnić te dwa, odmienne konteksty użycia tego samego słowa.
Często zadawane pytania o gatunki
1. Dlaczego gatunki są ważne w edukacji?
Zrozumienie gatunków jest kluczowe w edukacji, ponieważ pomaga uczniom lepiej analizować i interpretować teksty. Uczy ich, jak rozpoznawać wzorce, oczekiwania i konwencje, co prowadzi do głębszego zrozumienia intencji autora i odbioru dzieła. Poznanie gatunków usprawnia również proces pisania, ponieważ pozwala tworzyć teksty zgodne z oczekiwaniami danego gatunku (np. list formalny, esej naukowy, recenzja).
2. Czy gatunki są stałe, czy się zmieniają?
Gatunki nie są stałe. Są dynamiczne i ewoluują wraz ze zmianami społecznymi, kulturowymi i technologicznymi. Nowe gatunki mogą się pojawiać, stare mogą zanikać lub łączyć się, tworząc hybrydy. Na przykład, wraz z rozwojem internetu, pojawiły się nowe gatunki, takie jak blogi, memy czy posty w mediach społecznościowych, które mają swoje własne, rozwijające się konwencje.
3. Czy gatunek zawsze jest jasno określony?
Nie zawsze. Wiele dzieł, zwłaszcza tych innowacyjnych, może łączyć elementy różnych gatunków, co utrudnia ich jednoznaczne sklasyfikowanie. Takie dzieła często przekraczają granice gatunkowe i tworzą nowe formy, co jest częścią ich artystycznej wartości. Dobrym przykładem są eksperymentalne filmy czy książki, które łączą komedię z dramatem, science fiction z horrorem, czy dokument z elementami fikcji.
4. Jak rozpoznać gatunek dzieła?
Aby rozpoznać gatunek dzieła, należy zwrócić uwagę na powtarzające się elementy. Szukaj wspólnych cech w fabule (np. walka dobra ze złem, podróż bohatera), postaciach (np. archetypy, role), scenerii (np. nawiedzony zamek, kosmos), stylu (np. humor, patos) i tematyce (np. miłość, sprawiedliwość, przetrwanie). Analiza tych elementów w połączeniu z Twoimi wcześniejszymi doświadczeniami z podobnymi dziełami pozwoli Ci określić gatunek.
Podsumowanie
Opisywanie i analizowanie gatunków to potężny sposób na zrozumienie, jak działają narracje, i naprawdę użyteczny sposób na rozszyfrowanie historii i tekstów, które nas otaczają. Niezależnie od tego, czy czytasz powieść, oglądasz film, czy piszesz esej, świadomość gatunku pomoże Ci lepiej zrozumieć, co masz przed sobą, i skuteczniej komunikować się z odbiorcą. To umiejętność, która przyda się nie tylko w szkole, ale przez całe życie, w każdym aspekcie, gdzie spotykasz się z komunikacją i twórczością.
Zainteresował Cię artykuł Odkryj Świat Gatunków: Klucz do Zrozumienia Tekstów? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!