Psychologia: Czy To Kierunek Humanistyczny?", "kategoria": "Psychologia

Pytanie o to, czy psychologia to kierunek humanistyczny, często pojawia się w kontekście wyboru ścieżki edukacyjnej lub ogólnego zrozumienia tej złożonej dziedziny. Odpowiedź nie jest jednoznaczna, ponieważ psychologia jako nauka jest niezwykle szeroka i obejmuje wiele nurtów, metodologii oraz perspektyw badawczych. Jednakże, jeśli mówimy o psychologii humanistycznej, to bez wątpienia jest ona sercem humanistycznego podejścia do człowieka, stanowiąc kluczowy element tej dyskusji.

Psychologia humanistyczna zrodziła się w latach 50. XX wieku w Stanach Zjednoczonych, szybko zdobywając miano „trzeciej siły” w psychologii, obok dominujących wówczas nurtów: psychoanalizy i behawioryzmu. Jej pojawienie się było odpowiedzią na dostrzegalne ograniczenia tych dwóch podejść, które zdaniem humanistów, zbyt mocno skupiały się na patologiach, determinizmie biologicznym lub środowiskowym, pomijając unikatowe ludzkie możliwości i zdolności. Twórcy psychologii humanistycznej, tacy jak Abraham Maslow, Carl Rogers, Gordon Allport czy Charlotte Bühler, dążyli do stworzenia psychologii, która celebrowałaby ludzki potencjał, twórczość, miłość, autonomię, tożsamość, odpowiedzialność i dążenie do zdrowia psychicznego.

Nazwa dziedziny pochodzi od tytułu periodyku Anthony’ego Suticha, bliskiego współpracownika Abrahama Maslowa, który w 1961 roku powołał do życia czasopismo Journal of Humanistic Psychology. Dwa lata później, w 1963 roku, grupa wizjonerskich psychologów z USA powołała Amerykańskie Towarzystwo Psychologii Humanistycznej, co było formalnym krokiem w kierunku ugruntowania tego nowego paradygmatu w świecie nauki.

Dlaczego Psychologia Humanistyczna Powstała?

Głównym motywem powstania psychologii humanistycznej była reakcja na redukcjonistyczne i deterministyczne wizje człowieka, proponowane przez psychoanalizę i behawioryzm. Psychoanaliza, choć rewolucyjna, skupiała się na nieświadomych popędach i traumach z przeszłości, często sprowadzając człowieka do istoty sterowanej przez wewnętrzne konflikty. Behawioryzm natomiast traktował człowieka jako reaktywny organizm, którego zachowania są wyłącznie wynikiem uczenia się i wzmocnień z otoczenia, ignorując wewnętrzne przeżycia i wolną wolę. Humaniści zarzucali obu nurtom pomijanie takich aspektów ludzkiego doświadczenia jak: twórczość, miłość, poczucie „Ja”, obiektywność, autonomia, tożsamość, odpowiedzialność czy dążenie do pełnego zdrowia psychicznego. Program psychologii humanistycznej był więc wynikiem negatywnej selekcji przedmiotu badania dokonanej przez dotychczasową psychologię, która zdawała się omijać to, co w człowieku najbardziej ludzkie.

Sama idea nowej psychologii jako „trzeciej siły” pochodzi od Gordona Allporta, który wskazywał na możliwość wyjścia poza ograniczenia behawiorystycznego i psychoanalitycznego wyjaśniania aspiracji człowieka. Europejska fenomenologia i egzystencjalizm, kładąc nacisk na niepowtarzalność jednostki ludzkiej, wskazały na konieczność wniknięcia w jej światopogląd, by móc „ujrzeć jej świat jej własnymi oczami”, oraz na potrzeby dalszego rozwijania odpowiedzialności, wyboru, samotworzenia się, autonomii i samej tożsamości. Carl Rogers, jeden z czołowych przedstawicieli tego nurtu, podkreślał, że nie ma wiedzy wolnej od podmiotowości, co oznacza, że każda ze stron układu badanego (zarówno badany, jak i badacz) wnosi swoje doświadczenia i perspektywy, modyfikując wyniki badań. Proces badawczy w psychologii jest bowiem procesem komunikacyjnym, stąd też wywodzi się postulat psychologii humanistycznej, nakazujący koncentrować uwagę na relacji nadawca-komunikat-odbiorca.

Postulaty i Założenia Psychologii Humanistycznej

Psychologia humanistyczna interpretuje człowieka jako podmiot autonomiczny, który przyjmuje postawę badawczą wobec rzeczywistości, obserwuje, przewiduje, planuje i wnioskuje, a także zgodnie z posiadaną wiedzą przystosowuje się do świata i aktywnie go kształtuje. Podstawą filozoficzną tego nurtu czyni egzystencjalizm, personalizm i fenomenologię. Również pod względem metodologii zajmuje stanowisko odmienne niż behawioryści lub psychoanalitycy. Ci pierwsi, zgodnie z ogólną koncepcją człowieka i nauki, preferowali techniki eksperymentalne (eksperyment laboratoryjny), drudzy wypracowali szereg skomplikowanych technik, pozwalających dotrzeć do sfery nieświadomości. Psychologowie humanistyczni największą wagę przywiązują do badania aktualnego doświadczenia, stosując w tym celu różne odmiany opisu fenomenologicznego, a także introspekcyjnego.

Specjaliści analizujący psychologię humanistyczną wskazują, że można wyodrębnić jej sześć podstawowych postulatów:

1. Upodmiotowienie sytuacji badawczej: Badacz i badany stanowią „my”. Relacja jest partnerska, a nie hierarchiczna.
2. Dialog zamiast manipulacji: W każdej sytuacji badawczej ludzie mogą przejawiać odmienne właściwości, dlatego kluczowy jest otwarty dialog.
3. Komunikacja: Niezbędna nie tylko z osobami badanymi, ale także z odbiorcami badań.
4. Łączenie psychologii jako nauki z psychologią jako praktyką: Najlepszym przykładem jest psychoterapia, gdzie teoria spotyka się z praktycznym zastosowaniem.
5. Uwzględnianie perspektywy badanego: Zachowanie wyznaczone jest przez aktualny obraz rzeczywistości badanego, a nie tylko przez interpretację badacza.
6. Odwołanie się do empatii: Uznana za najbardziej efektywny kanał komunikacyjny, pozwalający na głębokie zrozumienie drugiego człowieka.

Psychologia humanistyczna odrzuca przekonania o zewnętrznej sterowności człowieka (typowe dla behawioryzmu), a wyraża przeświadczenie o istniejącym w każdym człowieku potencjale wewnątrzsterowności, który realizuje się wtedy, gdy nie ma blokad zewnętrznych wymuszających określone zachowania. Nadrzędnym interesem człowieka jest jego rozwój, a siłą napędową rozwoju jest potrzeba samoaktualizacji, czyli dążenia do realizacji własnego potencjału. Człowiek dysponuje także intuicją, która jest jego narzędziem rozwoju.

W toku rozwoju pojawiają się rozmaite sprzeczności między wewnętrznymi i zewnętrznymi kryteriami oceny danego zachowania. Wewnętrznym kryterium jest to, czy zachowanie sprzyja samoaktualizacji. Zewnętrzne kryterium to akceptacja – w tym wypadku ważne jest to, czy zachowanie zapewnia podmiotowi akceptację społeczną. Kierowanie się kryteriami zewnętrznymi jest często (a właściwie zawsze) destrukcyjne dla rozwoju, ponieważ blokuje możliwości zaspokojenia najważniejszych potrzeb i prowadzi do zaburzeń psychicznych. Kierując się kryterium wewnętrznym, człowiek unika ograniczeń wolności. Człowiek sterowany od wewnątrz dysponuje swobodą wyboru zachowań. Człowiek wewnątrzsterowny jest podmiotem, a jego zachowanie wyrazem podmiotowości w odróżnieniu od człowieka-przedmiotu, którego zachowanie jest efektem manipulacji zewnętrznej.

Najważniejsze założenia koncepcji humanistycznej:

• Człowiek to unikatowa całość: Składa się z dwóch podsystemów: „Ja” i „organizmu”, które stanowią jedność i są jak dwie strony jednej monety. Człowiek, który chce żyć zgodnie ze swoją naturą, chce być niezależny, autentyczny, zadowolony, musi stanowić harmonijną całość, której podstawowe składniki (Ja i organizm) stworzą spójny system, zwany osobą.
• Rozwój uwarunkowany przez czynniki wewnętrzne: Podstawową właściwością natury ludzkiej jest rozwój, a siły decydujące o jego przebiegu tkwią w człowieku, a nie poza nim. Człowiek, którego rozwój został zablokowany, nie jest osobą w pełni zdrową.
• Dążenie do samorealizacji: O działaniu człowieka decyduje dążenie do samorealizacji, która jest podstawową skłonnością natury ludzkiej. Jej przejawem może być miłość, twórczość, altruistyczne zachowania, rozwój własnego „Ja”. Nie interesuje go produkt pracy, ale same przeżycia, np. twórczość jest ważna dlatego, że kształtuje osobę, a nie towar, który można sprzedać lub kupić. Życie poza obszarem samorealizacji nie jest życiem autentycznym i w pełni ludzkim.
• Człowiek z natury jest dobry: A jego dążenia są pozytywne. Oznacza to, że chce dawać i daje innym wyłącznie dobro. Jeżeli dokonuje aktów gwałtu lub przemocy, to dlatego, że działa wbrew naturze, a rzeczywistość, w której żyje, blokuje rozwój jego prawdziwych i pozytywnych zachowań.
• Ludzkie zachowanie uwarunkowane przez teraźniejszość: Aktualne przeżycia, doświadczenia, to, co dzieje się „tu i teraz”, decyduje o przebiegu procesu samorealizacji. To, jak człowiek teraz postrzega siebie, innych i świat, jest kluczowe. Człowiek żyjący przeszłością nie osiągnie pełnego rozwoju.

Psychologia Humanistyczna w Polsce

Głównym prekursorem i propagatorem psychologii humanistycznej w Polsce był Kazimierz Jankowski – polski lekarz psychiatra, psychoterapeuta i publicysta, autor książek, m.in. Od psychiatrii biologicznej do psychiatrii humanistycznej (1975). Na początku lat 70. XX wieku założył Ośrodek Synapsis, w którym praca psychoterapeutyczna inspirowana była założeniami psychologii humanistycznej, kładąc nacisk na indywidualne podejście do pacjenta i jego potencjał rozwojowy.

W Polsce analogiczne idee psychologii humanistycznej podjął również lekarz, neurolog i psychiatra, psycholog i pedagog oraz psychoterapeuta, Kazimierz Dąbrowski (1902-1980). W swojej koncepcji higieny psychicznej, dezintegracji pozytywnej i pedagogiki leczniczej, a także w teorii osobowości, którą zdefiniował jako samopotwierdzoną, samowychowującą się jedność własności indywidualnych i społecznych, zintegrowanych w wartościach realizowanego w życiu aksjologicznego ideału, Dąbrowski wyrażał głęboko humanistyczne podejście. Opisywał ją przez takie kategorie jak empatia, autonomia czy przyjaźń. W latach 70. polemizował z Maslowem, a jego krytyka dotyczyła w szczególności teorii potrzeb, co świadczy o aktywnym dialogu i rozwoju myśli humanistycznej w Polsce. W 2007 roku, z inicjatywy psychologa Marcina Pawłowskiego, w Warszawie zostało powołane do życia Polskie Towarzystwo Psychologii Humanistycznej, którego głównym celem jest propagowanie idei psychologii humanistycznej, organizowanie konferencji, szkoleń i wspieranie badań w tym nurcie.

Zastosowania i Wpływ Psychologii Humanistycznej

Psychologia humanistyczna jest podstawą wielu współczesnych podejść terapeutycznych, w szczególności psychoterapii zorientowanej na klienta (nazywanej również terapią rogersowską), której twórcą był Carl Rogers. W tym podejściu terapeuta stwarza bezpieczne i akceptujące środowisko, w którym klient może swobodnie eksplorować swoje uczucia, myśli i doświadczenia, rozwijając tym samym swój potencjał. Terapia ta opiera się na trzech kluczowych filarach: bezwarunkowej akceptacji, empatii i autentyczności terapeuty. Ma to na celu pomóc osobie w odnalezieniu własnej drogi do samoaktualizacji i rozwiązania wewnętrznych konfliktów.

Koncepcje psychologii humanistycznej znajdują zastosowanie również w innych dziedzinach, takich jak edukacja (pedagogika humanistyczna), doradztwo zawodowe, zarządzanie zasobami ludzkimi, a nawet w terapii zajęciowej, gdzie stawia się na indywidualne potrzeby i możliwości pacjenta w procesie leczenia i rehabilitacji, promując jego aktywność i samodzielność.

Porównanie z Innymi Nurtami Psychologii

Aby lepiej zrozumieć unikatowość psychologii humanistycznej, warto zestawić ją z innymi dominującymi nurtami:

Często Zadawane Pytania

1. Czy psychologia to wyłącznie nauka humanistyczna?

Nie, psychologia to interdyscyplinarna nauka, która łączy w sobie elementy nauk humanistycznych, społecznych, a nawet przyrodniczych. Chociaż psychologia humanistyczna jest wyraźnie nurtem humanistycznym, istnieją inne obszary psychologii, takie jak psychologia poznawcza, psychologia biologiczna, psychologia rozwojowa czy psychologia społeczna, które często posługują się metodami empirycznymi, eksperymentalnymi i statystycznymi, charakterystycznymi dla nauk ścisłych i społecznych. Psychologia jako całość dąży do zrozumienia ludzkiego umysłu i zachowania z różnych perspektyw.

2. Czym różni się psychologia humanistyczna od innych nurtów?

Główna różnica polega na jej unikalnej wizji człowieka. Podczas gdy behawioryzm skupia się na zachowaniach zewnętrznych, a psychoanaliza na nieświadomych popędach, psychologia humanistyczna koncentruje się na wewnętrznym doświadczeniu, wolnej woli, potencjale rozwojowym i dążeniu do samorealizacji. Kładzie nacisk na holistyczne podejście do człowieka i jego subiektywne doświadczenia.

3. Kto jest najważniejszym przedstawicielem psychologii humanistycznej?

Do najważniejszych przedstawicieli psychologii humanistycznej zalicza się Abrahama Maslowa (znanego z piramidy potrzeb), Carla Rogersa (twórcę terapii zorientowanej na klienta), Gordona Allporta, Charlotte Bühler i George’a Kelly’ego. W Polsce kluczowe postaci to Kazimierz Jankowski i Kazimierz Dąbrowski.

4. Czy psychologia humanistyczna jest nadal aktualna?

Tak, psychologia humanistyczna jest nadal bardzo aktualna i wpływa na wiele dziedzin psychologii stosowanej, zwłaszcza na psychoterapię, doradztwo i edukację. Jej nacisk na indywidualny rozwój, potencjał człowieka i znaczenie autentyczności pozostaje niezwykle istotny we współczesnym świecie, gdzie coraz więcej uwagi poświęca się dobrostanowi psychicznemu i samorozwojowi.

5. Jakie są zastosowania psychologii humanistycznej w praktyce?

Psychologia humanistyczna znajduje szerokie zastosowanie w psychoterapii (zwłaszcza w terapii zorientowanej na klienta), doradztwie psychologicznym, pedagogice (szkoły promujące rozwój osobisty), zarządzaniu (budowanie motywacji i zaangażowania pracowników), a także w pracy socjalnej i terapii zajęciowej. Wszędzie tam, gdzie kluczowe jest wspieranie indywidualnego potencjału i autonomii człowieka, podejście humanistyczne odgrywa ważną rolę.

Podsumowanie

Podsumowując, psychologia humanistyczna jest bezsprzecznie kierunkiem humanistycznym, który wniósł nową jakość do psychologii, stawiając na centralną rolę człowieka jako istoty zdolnej do rozwoju, wolnego wyboru i samorealizacji. Choć cała psychologia jest nauką o szerokim spektrum, obejmującym również aspekty biologiczne i eksperymentalne, nurt humanistyczny stanowi jej niezwykle ważną część, która przypomina o fundamentalnej godności i potencjale każdego człowieka. Dążenie do zrozumienia subiektywnego świata jednostki, jej dążenia do wzrostu i autentyczności, to cechy, które na zawsze wpisują psychologię humanistyczną w kanon nauk humanistycznych, inspirując do głębszego spojrzenia na ludzkie doświadczenie.

Zainteresował Cię artykuł Psychologia: Czy To Kierunek Humanistyczny?", "kategoria": "Psychologia? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!