Retoryka: Sztuka Skutecznej Wypowiedzi

W świecie, gdzie komunikacja jest podstawą sukcesu – zarówno w życiu osobistym, jak i zawodowym – znajomość zasad retoryki staje się niezwykle cenną umiejętnością. Czym właściwie jest ta starożytna sztuka i nauka? Choć przez wieki jej definicja ewoluowała, a współcześnie często bywa mylnie interpretowana, jej rdzeń pozostaje niezmienny: to umiejętność skutecznego i pięknego przekonywania. Od greckich agor po współczesne platformy cyfrowe, retoryka kształtuje sposób, w jaki myślimy, argumentujemy i wpływamy na innych. Poznajmy jej fascynujący świat, fundamentalne zasady i praktyczne zastosowania, które pomogą Ci stać się mistrzem słowa.

Czym Jest Retoryka? Próba Definicji i Jej Ewolucja

Termin „retoryka” ma swoje korzenie w starożytnej Grecji, wywodząc się od czasownika ῥηο, oznaczającego „mówię celowo” lub „mówię pięknie”. Greckie słowo ῥητορ pierwotnie odnosiło się do „mówcy publicznego na zgromadzeniu”, by z czasem objąć także „męża stanu”, „polityka”, „sędziego”, a nawet „nauczyciela wymowy” czy „krasomówcę”. W połączeniu z τέχνη („sztuka”, „umiejętność”), ῥητορική oznaczała podręcznik sztuki wymowy. W Rzymie łaciński odpowiednik, rhetorica, najczęściej odnosił się do teorii wymowy, a rhetor do jej teoretyka lub nauczyciela.

Złożoność funkcji i szeroki zakres znaczeniowy retoryki sprawiły, że nigdy nie powstała jedna, powszechnie akceptowana definicja. Możemy ją jednak ująć na kilka sposobów:

• Ars bene dicendi: To określenie, popularne dzięki Kwintylianowi, definiuje retorykę jako „sztukę pięknego mówienia”, przeciwstawiającą się mowie potocznej. W średniowieczu i nowożytności „sztuka” często była zastępowana „nauką” (scientia), „doktryną” (doctrina) czy „umiejętnością” (disciplina).
• Teoria prozy: Retoryka rozwiązała wiele problemów kompozycyjnych i stylistycznych, które później przejęła teoria literatury, stając się komplementarną wobec poetyki.
• Sztuka i teoria wymowy: Jako kunszt oratorski, retoryka była komplementarna wobec sztuki pisarskiej, choć wygłaszanie mowy zazwyczaj poprzedzało jej pisemne przygotowanie.
• Sztuka argumentacji perswazyjnej: To jedno z najważniejszych ujęć. Teoretycy byli zgodni, że istotą retoryki jest perswazja. Kwintylian określał ją jako „moc przekonywania”, a Arystoteles jako „umiejętność wynajdywania w mowie wszystkiego, co może mieć znaczenie przekonujące”. Cel retoryki nie polega na nauczaniu czy wyjaśnianiu prawdy i fałszu, lecz na nakłonieniu odbiorców, by podzielili tezę autora.

Współcześnie, niestety, retoryka często ma złą opinię. W mowie potocznej bywa kojarzona z banałem, gadulstwem czy pustosłowiem, sprowadzając się do formy przysłaniającej treść. Określenie „retoryczny” bywa używane bardzo szeroko, nie zawsze poprawnie, oznaczając nie tyle sztukę wypowiedzi, co naukę o tekście. Warto jednak pamiętać, że prawdziwa retoryka to potężne narzędzie, które służy precyzyjnemu i celowemu oddziaływaniu na odbiorcę.

Trzy Fundamentalne Zasady Retoryki – Filary Skutecznej Wypowiedzi

Zwarta struktura retoryki opierała się na trzech fundamentalnych zasadach, które stanowiły punkt wyjścia do jej nauczania:

• Zasada Organiczności (Zwartości)

  Sformułowana przez Platona, mówiła, że dzieło retoryczne jest niczym żywa istota – odpowiednik organizmu w przyrodzie. Mowa powinna mieć „głowę i nogi, tułów i kończyny dobrane do siebie i uwarunkowane całością”. Zgodnie z tą zasadą, każda wypowiedź powinna być zamkniętą całością, opartą na wewnętrznym ładzie i właściwym układzie poszczególnych części.

• Zasada Stosowności (Taktu)

  Sformułowana przez Arystotelesa, odnosiła się do właściwego doboru środków retorycznych, odpowiednich dla tematu i odbiorców. Obejmowała aspekty estetyczne, etyczne i stylistyczne. Rozróżniano stosowność wewnętrzną (zgodność myśli, słowa i rzeczy – „odpowiednie dać rzeczy słowo”) oraz zewnętrzną (zgodność sposobu wygłoszenia mowy z możliwościami jej odbioru przez słuchaczy, zależnie od okoliczności czasu i miejsca).

• Zasada Funkcjonalności (Celowości)

  Przypisywana sofistom, ujmowała dzieło retoryczne jako akt celowego działania. Twórca musi być świadomy celu, który mu przyświeca, i odpowiednio do niego dobrać środki retoryczne. Sztuka w retoryce była pochodną funkcjonalizmu, a zasada ta odnosiła się zarówno do zamysłu, jak i do słownictwa oraz kompozycji.

Te trzy zasady wzajemnie się uzupełniają, tworząc spójny system, który pozwala na tworzenie przekonujących i efektywnych wypowiedzi.

Funkcje Retoryki – Jak Oddziałujemy na Odbiorcę?

Retoryka oddziałuje na trzy podstawowe sfery ludzkiej psychiki: rozum, wolę i uczucia. Ta potrójna funkcja (łac. tria officia dicendi) wywodzi się z filozofii antycznej, gdzie Arystoteles wyróżniał w procesie komunikowania logos (rozum), etos (wolę) i patos (uczucie/żądzę). Cyceron podkreślał, że dobry retor powinien łączyć wszystkie trzy funkcje w jednej mowie: „Uczyć to obowiązek, sprawiać przyjemność – słodycz, wzruszać – zwycięstwo”.

Przyjrzyjmy się im bliżej:

• Funkcja Pouczająca (Informująca)

  Skierowana jest do intelektu odbiorcy. Mówca powinien uczyć, informować i udowadniać postawione tezy, dostosowując wypowiedź do tematu i poziomu intelektualnego słuchaczy. Ideałem jest pouczanie refleksyjne, subtelne, pozbawione ostentacyjnego dydaktyzmu. Najwłaściwszym stylem jest tu styl prosty.

• Funkcja Zniewalająca

  Ma na celu wpłynięcie na wolę odbiorcy. Zadaniem mówcy jest nakłonienie do przyjęcia stosownej opinii czy poglądu poprzez poruszenie lub wzruszenie słuchaczy. Zmiana decyzji czy sposobu wartościowania odbiorcy była uważana za największe osiągnięcie mówcy, a namowa do odpowiedniego czynu za najszczytniejszy ideał retoryki. Wypowiedź zniewalającą wygłaszało się przeważnie w stylu wysokim, z użyciem wielu środków stylistycznych. Jak ujął to św. Augustyn, pod wpływem zniewolenia odbiorca „pragnie tego, co mu obiecujesz; lęka się tego, o czym mu powiesz, że jest groźne; nienawidzi tego, co potępiasz; przyjmuje to, co zalecasz...”.

• Funkcja Estetyczna

  Odwołuje się do uczuć odbiorcy, a jej celem jest wywołanie zachwytu poprzez sprawienie przyjemności estetycznej. Szczególnym środkiem uwypuklenia tej funkcji są ornamenty słowne, a jej stylistycznym odpowiednikiem jest styl średni.

Rodzaje Wypowiedzi Retorycznych – Dopasowanie do Celu

Arystoteles wprowadził do teorii retoryki podział na trzy podstawowe rodzaje wypowiedzi (łac. tria genera dicendi), które odpowiadały ludzkiej skłonności do radzenia/odradzania, oskarżania/obrony oraz chwalenia/ganienia. Ten podział stał się podstawą późniejszych klasyfikacji i uogólnień dotyczących teorii prozy.

Oto ich szczegółowe charakterystyki:

• Rodzaj Uzasadniający (Doradczy)

  Obejmuje wypowiedzi odnoszące się do czasu przyszłego, które mają na celu doradzanie, zachęcanie, odradzanie lub zniechęcanie do jakiegoś tematu czy problemu. Stosowany jest w debatach, gdzie rozważa się „za” i „przeciw”, aby przekonać odbiorców do podjęcia decyzji. W podręcznikach zalecano tu dowodzenie wartościujące, przesycone dylematami etycznymi (dobro-zło, bezpieczeństwo-niebezpieczeństwo). Ma zastosowanie w polityce (np. przemówienia parlamentarne) oraz w literaturze dydaktyczno-moralizującej.

• Rodzaj Osądzający (Sądowy)

  Dotyczy wypowiedzi odnoszących się do czasu przeszłego, które oskarżają lub bronią, a także dowodzą, że coś jest prawdziwe lub nieprawdziwe. Celem oskarżenia jest przedstawienie i udowodnienie winy, natomiast obrony – metodyczne zbijanie zarzutów. Ten rodzaj ma zastosowanie w oratorstwie sądowym, ale dał też początek piśmiennictwu historycznemu, publicystyce i literaturze polemicznej, gdzie podmiot retoryczny występuje w roli „sędziego” problemów filozoficznych, moralnych czy religijnych.

• Rodzaj Oceniający (Demonstratywny)

  Obejmuje wypowiedzi dotyczące czasu teraźniejszego, zawierające pochwałę lub naganę osób, rzeczy, problemów czy wartości. Jest związany z oratorstwem pokazowym, którego celem jest upowszechnienie kryteriów wartości. Ma zastosowanie okolicznościowe (np. mowy pogrzebowe, patriotyczne, rocznicowe, religijne) i nie wymaga od słuchaczy konkretnych rozstrzygnięć. Przyczynił się do rozwoju panegiryzmu i w największej mierze do odróżnienia sztuki pisania od sztuki mówienia. Arystoteles uważał go za najbardziej literacki, przeznaczony do czytania.

Style Retoryczne – Sztuka Słowa w Praktyce

Wypowiedź retoryczna mogła być napisana lub wygłoszona w jednym z trzech stylów (łac. tres modi dicendi) – niskim, średnim lub wysokim. Podział ten, przypisywany Arystotelesowi i Teofrastowi, został utrwalony w Europie dzięki autorytetowi Cycerona, który twierdził, że „jeden tylko styl oratorski nie wystarczy dla każdej sprawy, każdej publiczności, każdego mówcy, każdej okazji”. Klasyfikacja stylów zależała od stopnia ozdobności słownictwa, szyku zdań, nasycenia środkami emocjonalnymi (figurami retorycznymi, metaforami) oraz rytmizacji tekstu.

W kontekście stylów warto wspomnieć także o historycznym sporze między attycyzmem a azjanizmem, który podzielił teoretyków retoryki:

• Azjanizm: Styl bogaty, kwiecisty, przeładowany efektami i ornamentami, zwłaszcza nadmierną liczbą tropów i figur retorycznych. Rozwinął się pod wpływem Wschodu i bywał pejoratywnie nazywany. Cyceron popierał go w umiarkowanym zakresie. W czasach nowożytnych był synonimem stylu „barokowego”.
• Attycyzm: Reakcja na rzekomą bujność azjanizmu. Oznaczał rygorystyczne przestrzeganie prawideł dialektu attyckiego (a w Rzymie wzorowej, surowej łaciny). Stał się synonimem ideału klasycznej powagi, prostoty i jasności. W czasach nowożytnych był synonimem stylu „klasycznego”.

Pięć Zadań Retoryki – Proces Tworzenia Mowy

Korpus retoryki był zazwyczaj przedstawiany w podręcznikach w oparciu o perypatetycką regułę pięciu zadań, które obejmowały etapy retorycznego postępowania. Podkreślano konieczność zachowania właściwej kolejności w konstruowaniu każdego dzieła sztuki retorycznej.

• Inwencja (Inventio)

  To retoryczna umiejętność wynajdywania myśli, selekcji informacji, wyboru tematu, wyszukiwania sposobu rozwiązania problemu i gromadzenia danych. Autor nie wymyślał bowiem tematu ani treści, ale je „wynajdywał” (invenit) w otaczającej rzeczywistości, pamięci i tzw. „miejscach wspólnych”. Istotą inwencji jest wynalezienie rzeczy prawdziwych lub prawdopodobnych, które pozwolą przedstawić sprawę jako godną uznania, wzbudzą zaufanie słuchaczy i spełnią funkcje retoryki. Główne etapy inwencji to rozpoznanie sprawy, ustalenie stanu zagadnienia i zgromadzenie odpowiednich argumentów.

• Dyspozycja (Dispositio)

  Zajmowała się konstrukcją wypowiedzi. Temat i treść, wynalezione dzięki inwencji, układano według określonych norm, uwzględniających zasady i funkcje retoryki oraz estetyczną „ekonomikę”. Kwintylian określał dyspozycję jako „opracowanie rzeczy i całej sprawy według harmonijnego porządku”. Dzięki niej wypowiedź uzyskiwała jasność, przejrzystość i kształt ułatwiający zrozumienie, wzruszenie i zachwycenie. Wyróżniano dwa rodzaje dyspozycji: ordo naturalis (porządek naturalny) i ordo artificialis (porządek sztuczny).

• Elokucja (Elocutio)

  Inaczej sztuka wysłowienia. Zajmowała się celowym i stosownym do myśli użyciem słów. Myśli wynalezione i uporządkowane należało ułożyć w odpowiednie słowa, zgodnie z zasadą „odpowiednie dać rzeczy słowo”. Podstawową zasadą było podporządkowanie stylistyki celom funkcjonalnym. Teoria elokucji obejmowała typologię stylów, zasady wyboru i przekształcenia słów (tropy i figury) oraz wiedzę o tzw. okresie retorycznym.

• Memoria (Memoria)

  Czyli pamięciowe opanowanie napisanego przemówienia. Wymagała nie tylko dobrej pamięci naturalnej, ale także znajomości techniki zapamiętywania. Sztuka pamięci, zwana też mnemoniką, miała istotne znaczenie, a teoretycy retoryki wypracowali techniki sprawnego i efektywnego zapamiętywania, takie jak metoda miejsc (loci), której genezę ilustruje historia Symonidesa z Keos.

• Akcja (Actio)

  Ostatni etap wysiłku retora – wygłoszenie lub przedstawienie mowy. Grecki termin hipókrizis („gra sceniczna”, ale też „udawanie”) wiązał ten etap z dramaturgią. Gorgiasz i Arystoteles podkreślali iluzjonistyczny charakter żywego słowa, które wprowadza odbiorcę w stan „oczyszczenia” (kátharsis). Akcja polega na odpowiednim stosowaniu głosu (głośność, ton, rytm) oraz „mowy ciała” (gesty, mimika), co Cyceron nazywał „Akcjami”, mającymi skłonić słuchacza do podjęcia decyzji.

Struktura Klasycznej Mowy – Części Składowe

Klasyczne dzieło retoryczne, zgodnie z ugruntowanym przez Cycerona i Kwintyliana podziałem, składało się z pięciu części (partes artis). Chociaż Arystoteles początkowo wyróżniał tylko narrację i dowodzenie, a później dodał wstęp i zakończenie, to łacińscy autorzy rozwinęli tę strukturę, wydzielając z dowodzenia osobną część poświęconą zbijaniu zarzutów.

• Wstęp (Exordium)

  Ma za zadanie przygotować słuchaczy, zdobyć ich życzliwość, uwagę i zaufanie. Mówca przedstawia cel mowy i stara się wzbudzić zainteresowanie tematem.

• Narracja (Narratio)

  Przedstawia fakty, które są podstawą argumentacji. Powinna być jasna, zwięzła i wiarygodna, a jej celem jest wprowadzenie odbiorcy w kontekst sprawy.

• Argumentacja (Probatio)

  To rdzeń mowy, w której mówca przedstawia dowody na poparcie swojej tezy. Używa logicznych argumentów, przykładów, danych, aby przekonać słuchaczy o słuszności swojego stanowiska.

• Refutacja (Refutatio)

  Część poświęcona zbijaniu zarzutów i kontrargumentów, które mogłyby osłabić tezę mówcy. Mówca przewiduje potencjalne obiekcje i skutecznie je odpiera.

• Zakończenie (Conclusio)

  Podsumowuje całą mowę. Ma za zadanie utrwalić przekaz, wzmocnić wrażenie, wzbudzić emocje i wezwać do działania. Często zawiera rekapitulację głównych punktów i apel do słuchaczy.

Najczęściej Zadawane Pytania o Retorykę

Zrozumienie retoryki często wiąże się z pojawieniem się wielu pytań. Oto odpowiedzi na te najczęściej zadawane, które pomogą Ci pogłębić wiedzę na temat tej fascynującej dziedziny:

Czym jest retoryka według Arystotelesa?

Arystoteles określił retorykę jako „umiejętność wynajdywania możliwych sposobów przekonywania w odniesieniu do każdego przedmiotu”. Dla niego była to nauka i narzędzie skutecznej komunikacji, pomagające w poznaniu natury człowieka i otaczającej go rzeczywistości. Podkreślał, że retoryka wymaga nie tylko znajomości zasad logicznego wnioskowania i wpływania na słuchaczy (poprzez logos, etos, patos), ale także umiejętności doboru argumentów opartych na obserwacji rzeczywistości, wiedzy o ludzkich uczuciach i charakterach, a także wysławiania się w taki sposób, aby mówca był postrzegany jako osoba o uczciwych zamiarach.

Co oznacza „ars bene dicendi”?

„Ars bene dicendi” to łacińskie określenie oznaczające „sztukę pięknego mówienia”. Pochodzi od rzymskiego retora Kwintyliana, który użył go w swoim dziele „Kształcenie mówcy”. Definicja ta podkreślała estetyczny i artystyczny wymiar retoryki, odróżniając ją od zwykłej, nieozdobnej mowy. Oznacza umiejętność wypowiadania się w sposób nie tylko zrozumiały i przekonujący, ale także elegancki i porywający, z dbałością o styl i formę.

Dlaczego retoryka jest ważna we współczesnym świecie?

Mimo że retoryka ma starożytne korzenie, jej zasady pozostają niezwykle aktualne. W dobie nadmiaru informacji i ciągłej komunikacji, umiejętność precyzyjnego wyrażania myśli, skutecznego argumentowania i przekonywania innych do swoich racji jest bezcenna. Retoryka uczy krytycznego myślenia, pozwala analizować wypowiedzi innych, rozpoznawać manipulacje i budować własne, spójne argumenty. Jest kluczowa w edukacji, polityce, biznesie, mediach, a także w codziennych interakcjach międzyludzkich. Pomaga nie tylko przemawiać publicznie, ale także pisać przekonujące eseje, negocjować czy rozwiązywać konflikty, działając na rzecz dobra wspólnego.

Jak mogę poprawić swoje umiejętności retoryczne?

Poprawa umiejętności retorycznych to proces ciągły, który można wspierać na wiele sposobów, czerpiąc z zasad retoryki. Oto kilka wskazówek:

• Rozwijaj inwencję: Czytaj, obserwuj świat, poszerzaj wiedzę. Im więcej wiesz, tym więcej argumentów możesz „wynaleźć”.
• Ćwicz dyspozycję: Planuj swoje wypowiedzi. Zanim zaczniesz mówić lub pisać, zastanów się nad strukturą: co będzie we wstępie, narracji, argumentacji, refutacji i zakończeniu.
• Dbaj o elokucję: Pracuj nad słownictwem, poznaj figury retoryczne i tropy. Staraj się dopasować styl do tematu i odbiorcy (styl niski, średni, wysoki).
• Trenuj pamięć: Ucz się na pamięć fragmentów tekstów, przemówień. Wykorzystuj techniki mnemotechniczne, aby sprawniej zapamiętywać kluczowe punkty.
• Praktykuj akcję: Jeśli masz możliwość, przemawiaj publicznie. Zwracaj uwagę na modulację głosu, intonację, tempo, gesty i mimikę. Oglądaj dobrych mówców i ucz się od nich.
• Analizuj mowy: Słuchaj i czytaj przemówienia, analizując, jak mówcy stosują zasady retoryki, aby osiągnąć swój cel.

Opanowanie retoryki to nie tylko zdolność do pięknego mówienia, ale przede wszystkim narzędzie do skutecznego działania w świecie. Niezależnie od tego, czy Twoim celem jest przekonanie nauczyciela do swojej racji, obrona projektu, czy inspiracja grupy ludzi, znajomość i stosowanie zasad retoryki znacząco zwiększy Twoje szanse na sukces.

Zainteresował Cię artykuł Retoryka: Sztuka Skutecznej Wypowiedzi? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!