Przewodnik po Polskich Przekładach Biblii

Współczesny czytelnik Pisma Świętego w języku polskim ma do wyboru wiele różnorodnych przekładów. Od wieków Biblia odgrywała kluczową rolę w kulturze i duchowości narodu polskiego, a jej tłumaczenia są świadectwem bogatej historii języka i myśli religijnej. Pytanie, która wersja Biblii jest najlepsza, często pojawia się wśród poszukujących. Odpowiedź nie jest jednoznaczna, ponieważ „najlepsza” może oznaczać coś innego dla każdego – czy to wierność oryginalnemu tekstowi, przystępność języka, tradycję wyznaniową czy specyficzne potrzeby studyjne. Ten artykuł pomoże zrozumieć różnice i wybrać przekład najbardziej odpowiadający indywidualnym oczekiwaniom.

Korzenie Polskiego Przekładu Biblii: Od Średniowiecza do Druku

Historia tłumaczeń Pisma Świętego na język polski sięga prawdopodobnie XIII wieku, choć pierwsze pełne przekłady pojawiły się znacznie później. Początkowo tłumaczenia powstawały głównie z łaciny, z czasem zaczęto bazować na językach oryginalnych: hebrajskim, aramejskim i greckim. Były to jedne z najważniejszych dzieł piśmiennictwa, stanowiące cenne zabytki literackie języka polskiego.

Najstarsze rękopisy i fragmenty

Mimo wczesnych wzmianek o polskich przekładach, jak choćby o Psałterzu z 1280 roku przetłumaczonym dla księżnej Kingi, żaden z tych pełnych średniowiecznych rękopisów nie przetrwał w całości do naszych czasów. Wzmianki z XIV wieku o księdze in vulgari (w języku ludowym) mogły odnosić się również do języka czeskiego. Jednak ślady istnienia polskiego przekładu, na które natrafił Władysław Nehring w tekście Psałterza floriańskiego (ok. 1395–1405), sugerują jego obecność. Psałterz floriański, trójjęzyczny z tekstem polskim, wykazuje związki z późniejszym Psałterzem puławskim z drugiej połowy XV wieku. Innym ważnym zabytkiem jest drukowany Psałterz krakowski, znany także jako Psałterz Wietora (1532, 1535), będący zmodernizowanym przekładem z około 1470 roku.

Fragmenty staropolskich tłumaczeń Nowego Testamentu można odnaleźć w Kazaniach świętokrzyskich i Kazaniach gnieźnieńskich, a także w modlitwach, np. w Modlitwach Wacława. Badania nad tymi fragmentami, w tym hipotezy Aleksandra Brücknera, sugerowały istnienie starszych, piętnastowiecznych przekładów Ewangeliarza. Jednak Jan Janów dowodził, że zabytki takie jak rękopiśmienna Harmonia ewangeliczna czy Ewangeliarz Jana Sandeckiego (1526–1527) nie pochodzą z jednej całości. Obecnie znamy jedynie urywek Ewangelii św. Łukasza (1,45-51) oraz fragment Ewangelii św. Mateusza (rozdz. 25) z około 1450 roku. Te dwie tradycje odbijają się w szesnastowiecznych edycjach oficyn Seklucjana i Szarfenberga.

Jedyny średniowieczny rękopis Starego Testamentu (może i całej Biblii) pochodzący z drugiej połowy XV wieku to słynna Biblia królowej Zofii, zwana też Biblią szaroszpatacką. Niestety, większość jej treści zaginęła w czasie II wojny światowej, ale tekst jest znany z wydań i kopii. Ponadto zachowały się drobne fragmenty średniowiecznego polskiego przekładu Starego Testamentu, takie jak fragment Księgi Rodzaju czy Przekład Księgi Wyjścia i Księgi Kapłańskiej.

Pierwsze Pełne Drukowane Przekłady Biblii

Era druku przyniosła przełom w dostępności Pisma Świętego. Pierwszym polskim Nowym Testamentem, który ukazał się drukiem, był przekład Stanisława Murzynowskiego z 1553 roku (protestancki). W ślad za nim, katolickie oficyny wydały Nowy Testament Szarffenberga w 1556 roku. Jednak prawdziwym kamieniem milowym było pojawienie się pierwszego pełnego drukowanego przekładu całej Biblii:

• Biblia Leopolity (zwana też Szarffenbergowską) – wydana w 1561 roku, była pierwszym pełnym polskim przekładem drukowanym. Jej podstawą była łacina, ale uwzględniała także ówczesne przekłady czeskie.
• Biblia Brzeska (zwana „Radziwiłłowską”) – ukazała się w 1563 roku, jako pierwszy w historii polski przekład całości Biblii bezpośrednio z języków oryginalnych (hebrajskiego, aramejskiego i greckiego). Był to przekład kalwiński.
• Biblia Nieświeska – przekład Szymona Budnego z lat 1570–1572, dzieło Braci Polskich.
• Biblia Wujka – jeden z najważniejszych i najbardziej wpływowych przekładów katolickich. Pełne wydanie ukazało się w 1599 roku (Nowy Testament w 1593, Psalmy w 1596). Jezuita Jakub Wujek oparł swoje tłumaczenie na potrydenckiej Wulgacie lowańskiej, ale w znacznym stopniu uwzględniał także języki oryginalne. Biblia Wujka, znakomita pod względem stylistycznym, była przez stulecia podstawowym przekładem katolickim w Polsce.
• Biblia Gdańska – wydana w 1632 roku, była wspólnym dziełem luteran i kalwinów. Przetłumaczona z języków oryginalnych, obok Biblii Wujka, stała się najpopularniejszym przekładem protestanckim w Polsce aż do połowy XX wieku.

Dopiero na przełomie XIX i XX wieku powstał nowy przekład Tory i większości pozostałych ksiąg Starego Testamentu, wydany na podstawie języków oryginalnych przez Izaaka Cylkowa. Wcześniej, w 1871 roku, ukazało się w Wiedniu tłumaczenie Biblii hebrajskiej pt. Pismo Święte wszystko Starego Przymierza żydowskie i polskie.

Współczesne Polskie Przekłady Biblii

Druga połowa XX wieku przyniosła prawdziwy rozkwit nowych, współczesnych przekładów Biblii, w większości dokonywanych bezpośrednio z języków oryginalnych. Odpowiadały one na zmieniające się potrzeby językowe i teologiczne, a także na rozwój biblistyki.

• Biblia Tysiąclecia – pierwsze wydanie ukazało się w 1965 roku. To pierwszy po II wojnie światowej katolicki przekład na język polski dokonany bezpośrednio z języków oryginalnych. Tłumaczona pod kierunkiem benedyktynów z Tyńca, stała się standardowym przekładem liturgicznym w Kościele katolickim w Polsce i jest powszechnie używana do dziś.
• Biblia Warszawska – wydana w 1975 roku przez Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne. Jest to najpopularniejsza wersja Biblii w kręgach ewangelickich i ewangelicznych w Polsce.
• Biblia Poznańska – pełne wydanie ukazało się także w 1975 roku. Jest to katolicki przekład o charakterze naukowym, z obszernymi komentarzami.
• Biblia Warszawsko-Praska – pełne tłumaczenie wszystkich ksiąg z języków oryginalnych, dokonane przez ks. bp. Kazimierza Romaniuka, ukazało się po raz pierwszy w 1997 roku.
• Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata – wydane w 1997 roku (Nowy Testament w 1994) przez Świadków Jehowy. Tłumaczenie to zostało dokonane z języka angielskiego, z uwzględnieniem języków oryginału. W 2018 roku ukazało się wydanie zrewidowane.
• Biblia Paulistów – nowe tłumaczenie przygotowane przez Towarzystwo Świętego Pawła, wydane w 2008 roku.
• Biblia Ekumeniczna – przełomowy projekt, którego prace zakończono w 2016 roku. To pierwszy w języku polskim, ekumeniczny przekład Pisma Świętego. Wzięło w nim udział dwudziestu tłumaczy z siedmiu Kościołów, a konsultacje były prowadzone z jedenastoma Kościołami. Jej celem jest stworzenie wspólnego tekstu dla różnych wyznań chrześcijańskich.

Warto również wspomnieć o literackich próbach przekładów Biblii. Swoich sił próbowali m.in. Artur Sandauer (Księga Rodzaju), Czesław Miłosz (Psalmy, Pieśń nad pieśniami, Księga Hioba) oraz Roman Brandstaetter (Księga Hioba, Psalmy). Są to często przekłady o wysokich walorach artystycznych, ale niekoniecznie przeznaczone do szerokiego użytku liturgicznego czy studyjnego.

Ciekawym zjawiskiem są także adaptacje Nowego Testamentu na gwary i regionalne odmiany języka, takie jak Biblia Ślązoka czy Nowy Testament w przekładzie na gwarę górali Skalnego Podhala. Rada Języka Polskiego poddaje tego typu adaptacje krytyce, zwracając uwagę na niezgodne z terminologią Kościoła katolickiego użycie określenia „przekład” (które przysługuje tylko tłumaczeniom z języków oryginalnych). Zdaniem RJP takie adaptacje grożą „prywatyzacją” Biblii i godzą w jej sakralny oraz kulturotwórczy charakter.

W kontekście przekładów żydowskich, w 2006 roku ukończono pierwsze powojenne żydowskie tłumaczenie Tory na język polski, dokonane przez rabina dr. Sachę Pecarica, wydane w 5 tomach przez wydawnictwo Pardes Lauder.

Najnowsze inicjatywy obejmują również tłumaczenie Septuaginty (greckiego przekładu Starego Testamentu), którego dokonał ks. prof. dr hab. Remigiusz Popowski SDB (2013). Jego oba przekłady (Starego i Nowego Testamentu) wydano w 2016 roku jako Biblia pierwszego Kościoła.

Porównanie Wybranych Polskich Przekładów Biblii

Poniższa tabela przedstawia kluczowe informacje o najpopularniejszych i najbardziej wpływowych polskich przekładach Biblii:

Jak Wybrać Najlepszą Wersję Biblii dla Siebie?

Pytanie o „najlepszą” wersję Biblii jest złożone i zależy od indywidualnych potrzeb i preferencji. Nie ma jednej, uniwersalnej odpowiedzi. Oto kilka wskazówek, które mogą pomóc w wyborze:

1. Przynależność wyznaniowa: Jeśli jesteś katolikiem, najczęściej polecana będzie Biblia Tysiąclecia, która jest używana w liturgii i cieszy się aprobatą Kościoła. Protestanci często wybierają Biblię Warszawską lub Biblię Gdańską (zwłaszcza w wydaniach zmodernizowanych).
2. Cel czytania:
   • Czytanie duchowe i modlitewne: Przekłady o płynnym i pięknym języku, takie jak Biblia Tysiąclecia czy niektóre wydania Biblii Wujka (w nowszych opracowaniach językowych), mogą być preferowane.
   • Studium biblijne: Warto rozważyć Biblię Poznańską, która oferuje bogate przypisy i komentarze, lub inne przekłady z obszernymi aparaturami krytycznymi. Dla zaawansowanych studentów interesujące mogą być również przekłady literackie, pozwalające spojrzeć na tekst z innej perspektywy.
   • Porównywanie tekstów: Posiadanie kilku przekładów i porównywanie ich może wzbogacić zrozumienie Pisma Świętego. W tym celu warto mieć zarówno przekład katolicki, protestancki, a może nawet ekumeniczny.
3. Wierność oryginałowi vs. przystępność języka: Wszystkie współczesne przekłady dążą do wierności językom oryginalnym. Różnią się jednak podejściem do języka odbiorcy – niektóre są bardziej dosłowne, inne dążą do większej płynności i zrozumienia dla współczesnego czytelnika. Przykładowo, Biblia Tysiąclecia jest ceniona za połączenie wierności z dobrym stylem, podczas gdy Biblia Ekumeniczna stara się być zrozumiała dla szerokiego grona wyznań.
4. Wydanie i format: Warto zwrócić uwagę na wielkość czcionki, jakość papieru, obecność map, konkordancji czy indeksów tematycznych. Dla wielu osób ważne jest również estetyczne wykonanie samej księgi.

Ostatecznie, najlepszym sposobem na znalezienie „najlepszej” Biblii jest wzięcie kilku wersji do ręki, przeczytanie fragmentów z każdej z nich i sprawdzenie, która najlepiej rezonuje z osobistymi potrzebami i stylem czytania. Niezależnie od wyboru, każda z tych ksiąg oferuje dostęp do wiecznej mądrości Pisma Świętego.

Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)

Która jest najstarsza polska Biblia?

Najstarszym obszernym kodeksem biblijnym doby rękopiśmiennej jest Biblia królowej Zofii, ukończona w latach 1453–1455. Natomiast pierwszym pełnym polskim przekładem całej Biblii, który ukazał się drukiem, była Biblia Leopolity z 1561 roku.

Która Biblia jest używana przez katolików w Polsce?

Obecnie najczęściej używanym i oficjalnie zatwierdzonym przekładem Biblii w Kościele katolickim w Polsce jest Biblia Tysiąclecia, której pierwsze wydanie ukazało się w 1965 roku. Jest ona używana zarówno w liturgii, jak i do prywatnego czytania.

Która Biblia jest popularna wśród protestantów w Polsce?

Wśród protestantów, zwłaszcza w kręgach ewangelickich i ewangelicznych, najpopularniejszym przekładem jest Biblia Warszawska, wydana w 1975 roku przez Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne. Wcześniej przez wieki dominowała Biblia Gdańska (1632).

Co to jest Biblia Ekumeniczna?

Biblia Ekumeniczna to pierwszy w języku polskim przekład Pisma Świętego, który powstał w ramach współpracy międzywyznaniowej. Prace nad nią zakończono w 2016 roku, a wzięło w nich udział wielu tłumaczy z różnych Kościołów, co miało na celu stworzenie wspólnego i akceptowalnego tekstu dla szerokiego grona chrześcijan.

Czy istnieją Biblie w polskich gwarach?

Tak, powstały adaptacje Nowego Testamentu na gwary i regionalne odmiany języka, takie jak Biblia Ślązoka czy Nowy Testament w przekładzie na gwarę górali Skalnego Podhala. Należy jednak pamiętać, że Rada Języka Polskiego poddaje tego typu adaptacje krytyce, wskazując, że nie są to „przekłady” w ścisłym sensie (bo nie są z języków oryginalnych) i mogą zagrażać sakralnemu charakterowi Pisma Świętego.

Zainteresował Cię artykuł Przewodnik po Polskich Przekładach Biblii? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!