Polskie przekłady Biblii: przewodnik po wyborze

W obliczu rosnącej liczby polskich przekładów Biblii, wybór tego „najlepszego” staje się prawdziwym wyzwaniem. Czy wszystkie tłumaczenia są równie wiarygodne? Jak odróżnić wierny przekład od luźnej parafrazy? Ten artykuł pomoże Ci zrozumieć różnice między dostępnymi wersjami Pisma Świętego i podjąć świadomą decyzję, by Twoje codzienne studium Słowa Bożego było jak najbardziej owocne.

Przekład przekładowi nierówny – na co zwrócić uwagę?

Wierzymy, że Pismo Święte jest natchnionym Słowem Bożym, nieomylnym i stanowiącym jedyną normę wiary i życia. Ta wiara dotyczy jednak tekstów oryginalnych, spisanych w językach hebrajskim, aramejskim i greckim. Przekłady, choć niezbędne, nie są już „nieomylne”. W ciągu ostatnich lat polski rynek wydawniczy zalała fala nowych tłumaczeń i parafraz, co, choć na pierwszy rzut oka wydaje się błogosławieństwem, może prowadzić do niemałego zamieszania. Z ponad dwustu polskich przekładów Pisma Świętego, 24 to pełne edycje, a 18 to kompletne Nowe Testamenty. Ta obfitość wymaga od nas świadomego podejścia do wyboru. Niektóre wydania, choć nazywane „przekładami”, są w rzeczywistości parafrazami, które, dążąc do „zrozumiałości”, często rezygnują z dosłowności, stając się tym samym odzwierciedleniem teologicznych przekonań ich redaktorów. Kluczowe jest, aby sięgać po tłumaczenia oparte na oryginalnych językach biblijnych. Informacje o źródłach przekładu znajdziesz zazwyczaj we wstępie lub nocie wydawniczej.

Przegląd najpopularniejszych polskich przekładów Biblii

Poniżej przedstawiamy szczegółowy przegląd najczęściej spotykanych (oraz zyskujących popularność) przekładów i parafraz Biblii, pogrupowanych konfesyjnie dla lepszego zrozumienia ich kontekstu historycznego i teologicznego.

1) Przekłady protestanckie

• Biblia Brzeska (BB) (1563)

  Pierwszy polski przekład całej Biblii, powszechnie uznawany za tłumaczenie z języków oryginalnych (hebrajskiego i greckiego), choć niektórzy wskazują na wpływ łaciny i francuskich przekładów. Charakteryzuje się starannością, precyzją i nowatorską metodą oddawania sensu zdań. Napisana XVI-wieczną polszczyzną o wysokim poziomie artystycznym. Jako pierwsza wprowadziła numerację wersetów.

• Biblia Nieświeska (BN) (1572)

  Tłumaczenie Szymona Budnego, powstałe głównie na użytek Braci Polskich (arian). Budny był zwolennikiem dosłowności i krytykował Biblię Brzeską za „przeinaczone określenia” dotyczące Jezusa. Tłumaczył bezpośrednio z hebrajskiego i greckiego, wprowadzając liczne hebraizmy i neologizmy (np. „rozdział”, „namiot”). Usunął odniesienia do boskości Jezusa. Wznowiona w 2022 roku.
• Biblia Gdańska (BG) (1632)

  Przez ponad 300 lat najpopularniejsze wydanie wśród polskich protestantów, przetłumaczone „z żydowskiego y greckiego języka na polski pilnie y wiernie”. Ceniona za piękne oddanie myśli ewangelicznej i wierność oryginałowi. Ze względu na archaiczny język, w ostatnich latach pojawiły się jej uwspółcześnione rewizje: „Uwspółcześniona”, „Nowa” i „Dzisiejsza” Biblia Gdańska.

• Biblia Warszawska (BW) (1975)

  Najpopularniejszy w Polsce protestancki przekład z języków oryginalnych, znany również jako „Brytyjka”. Stosuje współczesną szatę językową z zachowaniem tradycyjnych wyrażeń (np. „zakon”). Niektórzy zarzucają jej „zbyt tradycyjny” język i błędy typograficzne, zwłaszcza w poezji starotestamentowej, utrudniające zrozumienie.

• Słowo Życia (SŻ) (1989)

  Parafraza Nowego Testamentu, napisana współczesnym, przystępnym językiem, czyta się ją jak opowiadanie. Oparta na anglojęzycznym Living New Testament. Ma duży walor ewangelizacyjny dla osób nieobytych z Biblią, ale nie rości pretensji do bycia wydaniem do codziennego, pogłębionego studium.

• Nowa Biblia Gdańska (NBG) (2012)

  Nowe tłumaczenie Śląskiego Towarzystwa Biblijnego, bazujące na Biblii Gdańskiej. Krytykowane za udziwnione i tendencyjne tłumaczenia, miejscami drastycznie różniące się od innych przekładów. Towarzystwo nie ujawnia danych tłumaczy, a sami autorzy przyznają się do słabej znajomości hebrajskiego i greki, co budzi wątpliwości co do wiarygodności. Stary Testament oparty na Biblii Gdańskiej, przekładzie Cylkowa i Septuagincie, a nie na oryginalnym hebrajskim tekście.

• Słowo Nowego Przymierza (SNP) / Stare i Nowe Przymierze, przekład literacki (2016)

  Tłumaczenie z języków oryginalnych dokonane przez pastora Piotra Zarembę (z Anną Haning przy niektórych księgach). Określany jako „przekład literacki”, rzetelny i zrozumiały, chwalony przez biblistów. Ma na celu ułatwienie lektury, zachowując przy tym wierność oryginałowi, nawet kosztem zasad polskiej gramatyki w kluczowych miejscach, by uwypuklić dosłowny przekaz. Literackość dotyczy głównie narracji i idiomów.
• Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG) (2012 NT, 2017 cała Biblia)

  Rewizja Biblii Gdańskiej, skupiająca się na uwspółcześnieniu gramatyki i słownictwa. Podczas pracy korzystano z innych tłumaczeń (BW, BE, NW, BB, Wujek), ale najwyższy autorytet miała oryginalna Biblia Gdańska. Interpretacja problematycznych słów opierała się na kontekście BG. Mimo wydania, nie rozpowszechniła się szeroko w środowiskach protestanckich.

• Dzisiejsza Biblia Gdańska (DBG) (2019)

  Kolejna adaptacja Biblii Gdańskiej, dokonana przez Fundację Źródła Życia (adwentystyczną). Przystosowana do współczesnego języka polskiego i deklarowana jako wolna od konfesyjnych uzależnień.

• Stare i Nowe Przymierze, przekład dosłowny (SNPD) (2019)

  Tłumaczenie z języków oryginalnych w całości przez pastora Piotra Zarembę. Tworzy „dwuprzekład” ze SNP, służąc do pogłębionego studium dzięki licznym przypisom i rozbudowanemu aparatowi krytycznemu. Jest to przekład bardzo wierny oryginałowi.

• Przekład Toruński (TNP) (2017 NT, 2022 rozszerzony)

  Przekład Nowego Testamentu (od 2022 roku również księgi mądrościowe i proroków mniejszych) Fundacji Świadome Chrześcijaństwo. Ma charakter dosłowny, ale nie słowo w słowo, stosując ekwiwalencję formalną. Dba o oddanie oryginalnej formy gramatycznej czasowników. Używa kursywy dla słów dodanych dla lepszego zrozumienia. Dostępny za darmo w Internecie.

• FireBible – Biblia dla charyzmatyków (koniec 2022)

  Nie jest to nowy przekład, lecz wydanie tekstu biblijnego SNP Piotra Zaremby, wzbogacone o obszerne uwagi, komentarze, artykuły i wstępy autorstwa współczesnych badaczy Pisma Świętego (red. Donald C. Stamps). Ma na celu umocnienie w wierze. Choć komentarze nie są natchnione i mogą zawierać opinie, z którymi nie wszyscy się zgodzą, to jest to pierwsze tak obszerne wydanie w polskim środowisku ewangelicznym. Przekład komentarzy wykonali Piotr i Karolina Zaremba.

2) Przekłady katolickie

• Biblia Jakuba Wujka (Wuj) (1599)

  Przekład dokonany przez jezuitę ks. Jakuba Wujka, oparty na łacińskiej Wulgacie, z uwzględnieniem języków oryginalnych. Wujek doceniał znaczenie greki, ale zasadniczo tłumaczył z Wulgaty, której błędy były znane. W przypisach podawał znaczenie tekstu oryginalnego. Język prosty, a jednocześnie poważny i namaszczony. Przez 367 lat była podstawowym polskim przekładem katolickim.

  

• Biblia Tysiąclecia (BT) (1965)

  Najpopularniejszy katolicki przekład z języków oryginalnych, zastąpił Biblię Wujka. Kilkakrotnie wznawiana i rewizowana (piąte wydanie 1999). Zmiany w rewizjach obejmowały unowocześnienie wstępów, rozbudowę przypisów, poprawki merytoryczne dla większej zgodności z oryginałem (zwłaszcza hebrajskim, odchodząc od Septuaginty), oraz ujednolicenie języka. Na jej bazie powstała Biblia Audio (Superprodukcja).
• Biblia Poznańska (BP) (1975)

  Przekład z języków oryginalnych, z obszernymi komentarzami i przypisami (filologicznymi, historycznymi, teologicznymi). W ankiecie biblistów z 1999 roku uznana za najlepszy polski przekład pod względem wierności, staranności, jasności, użyteczności i piękna języka. Tłumacze postawili na daleko posuniętą wierność oryginałowi, nawet kosztem płynności języka, szczególnie w ST. Układ graficzny współczesny, ułatwiający czytanie.

• Biblia Warszawsko-Praska (BWP) (1976 NT, 1997 cała Biblia)

  Tłumaczenie dokonane przez ks. bp. Kazimierza Romaniuka. Pierwsze katolickie tłumaczenie z języków oryginalnych wykonane w całości przez jedną osobę. Podstawowym założeniem była komunikatywność języka, stąd uznawana jest za przekład na pograniczu dynamicznego i parafrazy. W pierwszym wydaniu ograniczono przypisy, by zachować ekumeniczny charakter.

• Biblia Lubelska (KUL) (1991-2021)

  Przekład z języków oryginalnych, powstający w środowisku Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Wydawana w zeszytach, z obszernymi informacjami wstępnymi o księdze i komentarzem eksponowanym równolegle z tłumaczeniem tekstu. Ma charakter popularnonaukowy. Przełożono większość ksiąg NT i dużą część ST.
• Biblia Jerozolimska (BJ) (2006)

  Francuski katolicki przekład, którego metody pracy miały duży wpływ na pierwsze wydanie polskiej Biblii Tysiąclecia. Polskie wydanie z 2006 roku wykorzystuje tekst Biblii Tysiąclecia (piąte wydanie) i dodaje przetłumaczone z francuskiego wprowadzenia, przypisy, odnośniki i podtytuły. Nie jest to więc nowy polski przekład samego tekstu biblijnego.

• Biblia Pierwszego Kościoła (BPK) (2000 NT, 2016 cała Biblia)

  Przekład ks. prof. Remigiusza Popowskiego. Nowy Testament z greki. Stary Testament oparty na Septuagincie (greckim tłumaczeniu hebrajskiej Biblii). Nowy Testament oceniany bardzo wysoko (prof. Zaborski). Wyróżnia się czerwonym kolorem słów Jezusa i niebieskim dla ksiąg deuterokanonicznych. Mimo literackiego charakteru, czytanie ST może być trudne ze względu na bazowanie na Septuagincie.

3) Przekłady ekumeniczne

• Ekumeniczny Przekład Przyjaciół (EPP) (2012)

  Przekład Nowego Testamentu, efekt prywatnej inicjatywy katolicko-prawosławno-zielonoświątkowej. Cel: ekumeniczny, oryginalny i piękny, współczesny język polski. Podstawa: Novum Testamentum Graece. Charakteryzuje się np. nazywaniem Ducha Świętego „Parakletem” i prologiem Ewangelii Jana zaczynającym się od „U początku jest Słowo”.

• Biblia Ekumeniczna (BE) (2018)

  Pierwszy ekumeniczny przekład całej Biblii na język polski, opracowany przez trzydzieści osób z siedmiu Kościołów. Dostępna w dwóch wersjach (z i bez ksiąg deuterokanonicznych). Współczesne brzmienie, łatwa do czytania. Usunięto niektóre wersety o słabszym potwierdzeniu w rękopisach, przenosząc je do przypisów. Krytykowana za nadmierną dynamiczność i odzwierciedlanie liberalnej krytyki we wstępach.

4) Inne

• Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata (NW) (1997)

  Przekład Świadków Jehowy, oparty na angielskim tłumaczeniu z hebrajskiego, aramejskiego i greckiego. Zawiera protestancki kanon (66 ksiąg). Zrywa z tradycyjnym podziałem na Stary i Nowy Testament, używając „Pisma Hebrajskie” i „Chrześcijańskie Pisma Greckie”. Język współczesny, łatwo zrozumiały. Krytykowany za tendencyjne tłumaczenia kluczowych słów, które dostosowują tekst do doktryny Świadków Jehowy (np. kwestia boskości Jezusa, natury Ducha Świętego). Należy podchodzić do niego z dużą ostrożnością ze względu na konfesyjne zniekształcenia.

• Nowy Przekład Dynamiczny (NPD) (2021)

  Parafraza Nowego Testamentu, nie jest tłumaczeniem z języków oryginalnych. Oparta na „dynamicznych ekwiwalentach znaczeniowych” z licznych komentarzy biblijnych. Kierowana do „osób nie objętych opieką eklezjalną”, co sprawia, że trudno przypisać ją do konkretnej konfesji czy uznać za ekumeniczną. Jej dynamiczność polega na uzupełnianiu tekstu elementami z komentarzy, co może być mylące dla czytelnika poszukującego natchnionego tekstu.

• INTERLINIA (1994 NT, 2003-2010 ST)

  Wydanie dwujęzyczne, prezentujące tekst w trzech liniach: oryginalny (hebrajski/grecki), analiza gramatyczna, polskie tłumaczenie każdego wyrazu. Cenne narzędzie do pogłębionego studium dla osób chcących zgłębić oryginał. Stary Testament jest obecnie trudno dostępny.

Przekład czy parafraza – różne podejścia do tłumaczenia Biblii

Wielu uważa, że każdy przekład Biblii to w pewnym sensie parafraza. Jednakże, istnieje wyraźna różnica w podejściu translatorskim, którą warto zrozumieć. Możemy wyróżnić trzy główne metody:

• Przekład dosłowny („Word-for-word”): Skupia się na wiernym oddaniu każdego słowa oryginału, często kosztem płynności języka docelowego. Tłumacz stara się przenieść odbiorcę w czasy i środowisko, w którym tekst powstał. Jest to cenne dla szczegółowego studiowania, ale może być trudne w codziennej lekturze.
• Przekład dynamiczny / myśli („Meaning-for-meaning” / „Thought-for-thought”): Koncentruje się na oddaniu sensu i myśli oryginału, dostosowując ją do języka i kultury odbiorcy. Celem jest „pomoc” oryginałowi „odnaleźć się” w czasach odbiorcy. Większość popularnych polskich przekładów korzysta z tego podejścia, starając się znaleźć „złoty środek” między dosłownością a zrozumiałością. Są one idealne do codziennej lektury.
• Parafraza: Luźne „opowiedzenie tekstu na nowo” własnymi słowami. Cechuje się dużą swobodą wobec języków oryginalnych, skupiając się na ogólnej idei i przystosowaniu jej do współczesnego języka i kultury. Choć mogą być pomocne dla początkujących, nie powinny być podstawą do budowania poglądów teologicznych, ponieważ są interpretacją redaktora, a nie wiernym oddaniem natchnionego tekstu.

Tabela porównawcza podejść translatorskich

Poniższa tabela przedstawia przykładowe podejścia do tłumaczenia wybranych polskich Biblii.

Jakie tłumaczenie wybrać?

Wybór „najlepszego” przekładu Biblii to kwestia indywidualna, zależna od Twoich potrzeb i celów. Niezależnie od tego, na którą wersję się zdecydujesz, najważniejsza jest Twoja sumienność w poznawaniu Słowa Bożego i szczera modlitwa o zrozumienie Jego objawienia. Nawet najlepsze narzędzia do studiowania Biblii nie zastąpią poszukującego serca.

Warto korzystać z różnych przekładów, by poszerzyć swoje rozumienie. Przekłady z przypisami i komentarzami mogą być niezwykle pomocne w zrozumieniu kontekstu kulturowego i historycznego, pogłębiając Twoje poznanie Boga. Pamiętaj jednak, że natchniony jest tylko tekst biblijny, a komentarze są interpretacjami i opiniami, które służą jako pomoc w studium.

Moje subiektywne rekomendacje

Jako autor tego artykułu, chciałbym podzielić się moimi osobistymi, subiektywnymi preferencjami, które kształtowały się przez lata mojego obcowania z Pismem Świętym:

1. Biblia Warszawska (BW): To mój pierwszy egzemplarz Biblii, na którym uczyłem się czytać i poznawałem Dobrą Nowinę. Jej brzmienie jest dla mnie „domyślne” i często do niej wracam, gdy szukam konkretnych fragmentów.
2. Biblia Poznańska (BP): Darzę ją wielkim sentymentem. Jej bogate w komentarze wydanie pomogło mi w kluczowych decyzjach życiowych. Choć nie używam jej na co dzień, chętnie sprawdzam w niej, jak oddane są poszczególne myśli, gdy zagłębiam się w trudniejsze fragmenty.
3. Słowo Nowego Przymierza (SNP) / FireBible: Od kilku lat to mój codzienny towarzysz. Przekład literacki Piotra Zaremby jest rzetelny, zrozumiały i przyjemny w lekturze. Ostatnio korzystam z FireBible, która łączy tekst SNP z bogatymi komentarzami i dodatkami, co znacząco wzbogaca moje studium. Serdecznie polecam to wydanie.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy każdy przekład Biblii jest wiarygodny?

Nie. Istnieje wyraźna różnica między wiernymi przekładami z języków oryginalnych a parafrazami, które mogą znacząco odbiegać od pierwotnego sensu. Ważne jest, aby sprawdzić, na jakich źródłach opiera się dany przekład.

Czy powinienem czytać Biblię z przypisami i komentarzami?

Tak, jeśli pomagają Ci one lepiej zrozumieć kontekst kulturowy, historyczny i teologiczny. Pamiętaj jednak, że natchniony jest tylko tekst biblijny, a komentarze są interpretacjami i opiniami, które służą jako pomoc w studium.

Czy „Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata” jest dobrym tłumaczeniem?

Choć niektórzy religioznawcy docenili jego zrozumiałość, jest to przekład dostosowany do doktryny Świadków Jehowy, co prowadzi do zniekształceń kluczowych fragmentów dotyczących np. boskości Jezusa czy natury Ducha Świętego. Zaleca się ostrożność i porównywanie z innymi, bardziej neutralnymi przekładami.

Jaka jest różnica między przekładem dosłownym a literackim?

Przekład dosłowny ("word-for-word") stara się wiernie oddać każde słowo oryginału, często kosztem płynności. Przekład literacki (często "thought-for-thought") dąży do przekazania sensu i piękna oryginału w języku docelowym, dostosowując go do współczesnego odbiorcy, zachowując jednocześnie wierność. Obydwa mają swoje zastosowania w studium Biblii.

Czy muszę znać języki oryginalne (hebrajski, grecki), aby dobrze rozumieć Biblię?

Nie jest to konieczne dzięki istnieniu wielu rzetelnych przekładów. Jednak świadomość istnienia języków oryginalnych i możliwość korzystania z narzędzi takich jak interlinie (jeśli dostępne) może znacznie pogłębić Twoje zrozumienie tekstu. Najważniejsze to sumienne i modlitewne podejście do Słowa Bożego.

Zainteresował Cię artykuł Polskie przekłady Biblii: przewodnik po wyborze? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!