Przewodnik po Archiwach Państwowych", "kategoria": "Historia

Archiwa Państwowe to prawdziwe skarbnice wiedzy, przechowujące miliony dokumentów, które są świadectwem przeszłości i kluczem do zrozumienia historii, genealogii czy dziejów regionu. Niezależnie od tego, czy jesteś profesjonalnym historykiem, studentem, czy po prostu pasjonatem poszukującym informacji o swoich przodkach lub lokalnej społeczności, polskie archiwa oferują powszechny dostęp do swoich zasobów. W tym artykule przedstawimy kompleksowy przewodnik po tym, jak korzystać z Archiwów Państwowych, co można w nich znaleźć, a także przybliżymy specyfikę jednego z największych i najcenniejszych w Polsce – Archiwum Państwowego w Lublinie.

Jak uzyskać dokumenty z Archiwum Państwowego?

Dostęp do materiałów archiwalnych jest możliwy na kilka sposobów, co znacznie ułatwia prowadzenie badań i poszukiwań. Każdy, kto chce skorzystać z zasobów Archiwów Państwowych, ma do wyboru trzy główne ścieżki, dostosowane do różnych potrzeb i możliwości:

• Samodzielnie na miejscu w czytelni akt: To tradycyjna i najbardziej bezpośrednia metoda, pozwalająca na fizyczny kontakt z dokumentami. Odwiedzając czytelnię wybranego Archiwum Państwowego, możesz osobiście przeglądać zamówione materiały. Aby to zrobić, wystarczy wypełnić „Zgłoszenie użytkownika” i wskazać interesujące Cię archiwalia za pomocą ich sygnatur. Warto zaznaczyć, że w niektórych archiwach, ze względu na ograniczoną przestrzeń lub specyfikę zasobu, może być wymagane wcześniejsze elektroniczne zamówienie dokumentów i rezerwacja miejsca w czytelni. Zawsze dobrze jest sprawdzić stronę internetową danego archiwum przed planowaną wizytą.
• Zlecając archiwistom poszukiwania określonych informacji (kwerendę): Jeśli nie masz czasu na samodzielne poszukiwania, nie wiesz, gdzie dokładnie szukać, lub potrzebujesz specjalistycznej pomocy w odnalezieniu konkretnych danych, możesz zlecić archiwistom przeprowadzenie kwerendy. Jest to usługa płatna, której koszt zależy od zakresu i złożoności poszukiwań. Archiwiści, dzięki swojej wiedzy i doświadczeniu, są w stanie efektywnie przeszukać zasób w poszukiwaniu wskazanych przez Ciebie informacji, co jest szczególnie pomocne w przypadku skomplikowanych zagadnień genealogicznych, historycznych czy prawnych.
• Przez Internet za pomocą serwisu Szukaj w Archiwach oraz innych baz danych: To najnowocześniejsza i najbardziej dostępna forma korzystania z zasobów. Serwis „Szukaj w Archiwach” to olbrzymia, centralna baza danych, która zawiera opisy, a często także skany milionów jednostek archiwalnych z różnych Archiwów Państwowych w Polsce. Jest to doskonałe narzędzie do wstępnych poszukiwań, przeglądania zdigitalizowanych dokumentów, a także do identyfikacji sygnatur, które później można zamówić do czytelni. Oprócz „Szukaj w Archiwach” istnieją również inne specjalistyczne bazy danych, które mogą być pomocne w zależności od tematyki poszukiwań.

Co znajdę w Archiwach Państwowych?

Zasoby Archiwów Państwowych są niezwykle różnorodne i obejmują materiały o ogromnej wartości historycznej, dokumentujące niemal każdy aspekt życia publicznego i prywatnego na przestrzeni wieków. Przechowują one dokumentację wytworzoną zarówno przez instytucje (urzędy, sądy, szkoły, przedsiębiorstwa), jak i osoby fizyczne (spuścizny rodzinne, kolekcje). Możesz tam znaleźć dosłownie wszystko – od pergaminowych dokumentów średniowiecznych po współczesne nagrania cyfrowe. Do najczęściej spotykanych typów materiałów należą:

• Akta i dokumenty urzędowe (np. protokoły posiedzeń, decyzje administracyjne)
• Korespondencja prywatna i służbowa
• Dokumentacja finansowa (księgi rachunkowe, budżety), techniczna (projekty, plany) i statystyczna
• Mapy i plany (miast, posiadłości, fortyfikacji)
• Fotografie, filmy i mikrofilmy (dokumentujące wydarzenia, osoby, miejsca)
• Nagrania dźwiękowe i audiowizualne (wywiady, relacje, audycje)

Całkowity zasób polskich Archiwów Państwowych jest monumentalny – liczy ponad 45,5 miliona jednostek archiwalnych (w tym ksiąg, teczek, map, filmów), co zajmuje około 385 kilometrów półek magazynowych. Zgodnie z fundamentalną zasadą przynależności terytorialnej, dokumenty wytworzone w danym regionie powinny być przechowywane w najbliższym Archiwum Państwowym, co ułatwia lokalizację poszukiwanych materiałów i pozwala na budowanie spójnej historii lokalnej.

Zespoły, jednostki i sygnatury – klucz do archiwaliów

Aby skutecznie poruszać się po zasobie archiwalnym, zrozumienie jego wewnętrznej organizacji jest kluczowe. Cała dokumentacja przechowywana w archiwum jest zorganizowana w hierarchiczny sposób:

• Zespoły archiwalne: Stanowią najwyższy poziom organizacji. Są to grupy materiałów wytworzonych i zgromadzonych przez jednego twórcę – instytucję (np. konkretny urząd, przedsiębiorstwo, partię polityczną) albo przez osobę lub rodzinę/ród. Przykładem może być „Zespół Akt Urzędu Wojewódzkiego Lubelskiego” czy „Archiwum Ordynacji Zamojskiej”.
• Zbiory archiwalne: Tworzone są z archiwaliów o nieokreślonej przynależności zespołowej, a więc takich, które trudno przypisać konkretnemu twórcy, ale mają podobny charakter. Przykładem mogą być zbiory plakatów, rękopisów czy map i planów, które zostały zebrane z różnych źródeł.
• Jednostki archiwalne: To podstawowy element udostępniany w czytelni archiwum. Jednostką może być np. pojedynczy dokument pergaminowy, teczka zawierająca wiele akt, obszerna księga, mapa, atlas, pojedyncza fotografia lub cały album. W części zespołów jednostki archiwalne są dodatkowo pogrupowane w serie, w których znajdują się materiały powiązane według określonych kryteriów (np. wytworzone przez ten sam wydział w ramach urzędu, który wytworzył dokumentację, czy też jednostki powiązane ze sobą tematycznie). Opisy i skany wielu jednostek archiwalnych znajdziesz również w serwisie Szukaj w Archiwach.
• Sygnatury: To unikalny numer (lub ciąg znaków) nadany każdej jednostce archiwalnej, który pozwala na jej łatwe i precyzyjne odnalezienie w magazynie archiwum lub w serwisie internetowym. Znajomość sygnatury znacznie przyspiesza proces zamawiania dokumentów.

W poszukiwaniu konkretnych materiałów archiwalnych pomogą Ci różnorodne narzędzia informacyjne udostępniane przez Archiwa Państwowe:

• Przewodniki po zasobie, katalogi i informatory publikowane przez Archiwa Państwowe, będące w posiadaniu opisanego zasobu.
• Spisy i inwentarze zespołów dostępne m.in. w serwisie „Szukaj w Archiwach” oraz w czytelniach Archiwów Państwowych.

Więcej porad dotyczących poszukiwań w serwisie „Szukaj w Archiwach” znajdziesz w zakładce serwisu „Jak szukać”, która zawiera szczegółowe instrukcje i wskazówki.

Udostępnianie materiałów archiwalnych: Zasady i ograniczenia

Powszechność dostępu

Jedną z fundamentalnych zasad funkcjonowania Archiwów Państwowych jest powszechność dostępu do zgromadzonych w nich źródeł. Oznacza to, że każdy, niezależnie od narodowości, wykształcenia czy celu poszukiwań, może skorzystać z zasobu. Nie wymaga to uzyskania zgody, ani szczegółowego uzasadnienia. W Archiwach Państwowych z zasady nie pyta się użytkowników o cel archiwalnych poszukiwań. Pracownik obsługujący czytelnię może jednak zapytać o ogólny zakres zainteresowań, aby lepiej dostosować swoje działania do Twoich oczekiwań i wskazać najodpowiedniejsze materiały. Podanie tej informacji jest jednak całkowicie dobrowolne. Z zasobami archiwalnymi możesz zapoznać się niezależnie od Twojego stopnia przygotowania do badania źródeł historycznych. W wyjątkowych sytuacjach, gdy brak specjalistycznych umiejętności mógłby spowodować ryzyko dla bezpieczeństwa archiwaliów (np. w przypadku bardzo starych, kruchych lub delikatnych materiałów), pracownik archiwum może udostępnić Ci je w innej formie, np. kopii oryginalnych dokumentów (zwłaszcza kopii cyfrowych), aby chronić cenne oryginały. Co ważne, aby skorzystać z zasobu Archiwów Państwowych, nie musisz być pełnoletni.

Bezpłatność dostępu

Samo korzystanie z zasobu Archiwów Państwowych jest z zasady bezpłatne. Oznacza to, że za przeglądanie dokumentów w czytelni czy dostęp do zdigitalizowanych materiałów w serwisie „Szukaj w Archiwach” nie ponosi się opłat. Płatne mogą być jednak usługi, które wspierają korzystanie z materiałów archiwalnych i wykraczają poza podstawowy dostęp. Jeśli zechcesz skorzystać z usług takich jak:

• Wyszukiwanie informacji i danych (tzw. kwerendy), czyli zlecenie archiwistom odnalezienia konkretnych informacji.
• Ich przetwarzanie (zwłaszcza poprzez opracowanie prezentacji treści źródłowych dokumentów).
• Sporządzanie wyciągów, wypisów, odpisów przez pracowników archiwum.
• Sporządzanie odwzorowań wizualnych bądź dźwiękowych materiałów archiwalnych (np. kserokopii, fotokopii, mikrofilmowania, skanów, nagrań dźwiękowych) na zlecenie.

W takich przypadkach możesz zostać poproszony o uiszczenie odpowiedniej opłaty. Cennik opłat znajdziesz bezpośrednio w Archiwum, z którego zasobu korzystasz, a także na jego stronie internetowej.

Formy dostępu

Z zasobu archiwalnego możesz skorzystać przez Internet (w serwisie „Szukaj w Archiwach”) lub bezpośrednio (osobiście) w czytelniach lub specjalistycznych pracowniach Archiwów Państwowych. Aby skorzystać z czytelni, wystarczy, że wskażesz pracownikowi chęć zapoznania się z określonymi materiałami archiwalnymi i uzupełnisz „Zgłoszenie użytkownika”.

Uwaga! Zasady udostępniania materiałów archiwalnych mogą nieznacznie różnić się w zależności od wybranego przez Ciebie Archiwum Państwowego. W części archiwów możesz np. zostać poproszony o przesłanie wcześniej elektronicznego zamówienia i zarezerwowanie miejsca w czytelni, aby zapewnić sprawną obsługę. W Archiwum Państwowym możesz zamówić także płatne usługi, takie jak kopie lub odpisy określonych dokumentów, a także wypisy, wyciągi lub inne odwzorowania – bez urzędowego potwierdzenia treści (tzn. klauzuli „za zgodność z oryginałem”).

W czytelni masz również możliwość samodzielnego kopiowania materiałów archiwalnych przy użyciu własnych urządzeń, np. poprzez zrobienie zdjęcia lub skanu. Nie ponosisz wtedy dodatkowych opłat, co jest wygodną i ekonomiczną opcją. W takiej sytuacji prosimy jedynie o wyciszenie dźwięku urządzenia i nieużywanie dodatkowego oświetlenia, aby nie zakłócać pracy innych użytkowników i nie narażać dokumentów na uszkodzenie.

Ograniczenia dostępności

Od zasady powszechności dostępu istnieją wyjątki. Zapoznawanie się z niektórymi informacjami może być ograniczone prawnie, np. ze względu na ochronę danych osobowych lub tajemnice państwowe. Ograniczenia mogą wynikać również z wymogów ochrony archiwaliów przed ryzykiem ich uszkodzenia, zniszczenia lub utraty, zwłaszcza w przypadku bardzo delikatnych lub unikatowych dokumentów. W takich wyjątkowych przypadkach, dyrektor Archiwum Państwowego może odmówić dostępu do materiałów archiwalnych lub zaproponować inną formę udostępnienia (np. kopię). W sytuacji, gdy ograniczenie dostępu wynika z obowiązujących przepisów prawa, dyrektor może poprosić o przedstawienie dokumentów potwierdzających interes prawny przed udostępnieniem materiałów archiwalnych. Jeśli ograniczenia w dostępie wynikają z ochrony danych osobowych, zapoznanie się przez użytkownika z materiałami archiwalnymi może zostać uzależnione od zawarcia z archiwum umowy wyłączającej dalsze przetwarzanie danych lub przedstawienia interesu prawnego (np. wykazania pokrewieństwa w przypadku poszukiwań genealogicznych).

Urzędowe potwierdzenia treści dokumentów

Archiwa Państwowe na Twój wniosek mogą dokonać urzędowego potwierdzenia treści przechowywanych materiałów archiwalnych. Jest to usługa płatna i ma na celu dostarczenie dokumentu o mocy prawnej, który może być wykorzystany w różnych postępowaniach urzędowych czy sądowych. Potwierdzenia te mogą przyjąć formę:

• Uwierzytelnionych odwzorowań (odpisów, wypisów, wyciągów i reprodukcji) w oryginalnej wersji językowej.
• Wtórnych dokumentów (zaświadczeń) opisowo prezentujących tę treść lub jej części wyróżnione przez wnioskodawcę.

Aby otrzymać takie urzędowe potwierdzenie, musisz wykazać swój interes prawny. Interes prawny istnieje, gdy Twoje żądanie uzyskania urzędowego potwierdzenia (zaświadczenia) opiera się na przepisie prawa, który umożliwi Ci uzyskanie jakiegoś uprawnienia albo zwolni Cię z jakiegoś obowiązku. O uzyskanie urzędowego potwierdzenia możesz się ubiegać także w sytuacji, gdy masz obowiązek przedstawienia takiego potwierdzenia innemu organowi (np. sądowi, urzędowi stanu cywilnego). Niespełnienie powyższych warunków może skutkować odmową wydania urzędowego potwierdzenia (zaświadczenia). W przeciwieństwie do typowych urzędów, Archiwa Państwowe nie ustosunkowują się do treści potwierdzanego dokumentu ani nie przesądzają o jego autentyczności. Zaświadczają jedynie, że taki dokument przechowują w swojej zasobie i że przedstawiona kopia/zaświadczenie jest zgodna z oryginałem.

Prawne podstawy korzystania z zasobu archiwalnego

Udostępnianie zasobu archiwalnego oraz wydawanie urzędowych potwierdzeń dokumentów odbywa się na podstawie przepisów prawa. Podstawowymi aktami prawnymi regulującymi działalność Archiwów Państwowych w Polsce są ustawa o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach oraz odpowiednie rozporządzenia i zarządzenia, które precyzują zasady dostępu, przechowywania i udostępniania materiałów.

Archiwum Państwowe w Lublinie – Skarbnica Historii Regionu

Archiwum Państwowe w Lublinie to jedna z najcenniejszych i największych placówek archiwalnych w Polsce, stanowiąca fundamentalne źródło do badań nad historią regionu. Jego zasób to ponad 12 kilometrów bieżących akt, co przekłada się na ponad 1,2 miliona jednostek aktowych zgrupowanych w przeszło 3,5 tysiąca zespołach archiwalnych. Zasięg terytorialny przechowywanych akt obejmuje obszary pomiędzy Wisłą, Bugiem i Sanem, które historycznie należały w pewnych okresach do jednostek administrowanych przez urzędy umiejscowione w Lublinie (województwa, gubernie). Najstarszy przechowywany dokument to bezcenny przywilej lokacyjny Władysława Łokietka dla Lublina z 1317 roku, natomiast najnowsze materiały pochodzą z XXI stulecia, co świadczy o ciągłości i bogactwie zgromadzonego dziedzictwa.

Okres staropolski

Dla badaczy epoki I Rzeczypospolitej Archiwum w Lublinie oferuje niezbędne źródła do badań różnych problemów. Trudno przecenić, o czym wie każdy badacz, księgi szlacheckich sądów stanowych, spośród których najlepiej zachowane są zespoły ksiąg grodzkich i ziemskich. W stanie fragmentarycznym ocalały księgi innych, właściwych dla szlachty, sądów: podkomorskich, tzw. nowych, kapturowych, konfederackich. Wszystkie one dostarczają przede wszystkim informacji z zakresu stosunków społeczno-gospodarczych, własnościowych, ale także politycznych, życia codziennego, norm i zwyczajów prawnych, postępku sądowego, szeroko pojętej kultury materialnej i duchowej, głównie szlachty, lecz również innych stanów: duchowieństwa, mieszczaństwa, chłopów oraz ludności żydowskiej. Stanowią nadto podstawę do opracowywanych wykazów urzędników w dawnej Polsce. Do cennych materiałów sądowych należą akta luźne zachowane fragmentarycznie z zespołu Trybunału Koronnego w Lublinie. Specyficzny charakter miały sądy kasztelana lubelskiego, a następnie wojewody w Wąwolnicy nad szlachtą z okolicznych wsi, po działalności których zachowały się wpisy na przestrzeni siedemdziesięciu lat XV i XVI w. Pewną odrębność wykazywało także sądownictwo w Ordynacji Zamojskiej, gdzie dla mieszkańców wszystkich stanów najwyższą władzą sądową był ordynat, jakkolwiek ich sprawy rozpatrywały też sądy niższych instancji, m.in. miejskie, prawa ormiańskiego, Trybunał Zamojski dla Miast, Sąd Komisarski Zamku Zamojskiego. Przedrozbiorową metrykę mają dokumenty i księgi miasta Lublina oraz innych miast, jak też archiwalia cechowe – podstawowe źródła do dziejów miast i mieszczaństwa w okresie I Rzeczypospolitej. Przywileje lokacyjne, zwolnienia celne, zezwolenia na jarmarki i targi – to główne rodzaje najstarszych dokumentów miejskich. Natomiast księgi najogólniej można scharakteryzować jako powstałe w wyniku sprawowania przez radę i ławę miejską władzy ustawodawczej (lauda, wilkierze), funkcji administracyjnych (m.in. przyjęcia do prawa miejskiego, zarządzanie majątkiem miejskim), sądowych, w tym o cechach urzędu hipotecznego (księgi wieczyste) oraz skarbowych (księgi rachunkowe). Akta cechowe to przede wszystkim przywileje erekcyjne, dokumenty poświadczające wyuczenie rzemiosła, rejestry uczniów, czeladników, majstrów, protokoły posiedzeń starszych cechowych, księgi rachunkowe itp. Niestety, archiwalia te, często traktowane jako własność prywatna członków cechu, są bardzo niepełne. Akta miejskie i cechowe, zachowane dość dobrze dla Lublina, w zróżnicowanym stopniu dla innych miast z terenu właściwości Archiwum, wciąż stwarzają ogromne możliwości badawcze, mimo ich częstego wykorzystywania przez historyków, historyków sztuki, językoznawców. Z okresu staropolskiego pochodzi również część akt instytucji wyznaniowych, przede wszystkim parafii i klasztorów różnych wyznań; dominują wśród nich akty erekcyjne parafii, ich uposażeń, prezenty na beneficja oraz księgi metrykalne: chrztów, ślubów i pogrzebów. W znikomych ilościach ocalały archiwalia podworskie sprzed rozbiorów, najwięcej jest ich w Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca, ale występują też w kilkunastu mniejszych zespołach. Dotyczą zarówno tytułów prawnych, jak spraw rodzinnych i osobistych właścicieli dóbr. Z przełomu XVIII i XIX w. zachowały się księgi i akta sądów dominialnych stwarzające możliwość badań stosunków społecznych i własnościowych w dobrach prywatnych.

Wiek XIX i początek XX stulecia

Okres Księstwa Warszawskiego jest reprezentowany przez szczątkowo zachowane zespoły prefektów departamentów lubelskiego i siedleckiego oraz dyrektorów skarbu publicznego tychże jednostek administracyjnych. Bogato udokumentowany jest okres zaboru rosyjskiego, zarówno czasy autonomii Królestwa Polskiego, jak też stopniowego jej ograniczania po kolejnych powstaniach narodowych. Szczególnie cenne są zespoły akt administracji zaborczej: Komisji Województwa Lubelskiego (częściowo zniszczone na skutek pożaru jej gmachu w 1829 r.) i Komisji Województwa Podlaskiego, przekształconych następnie w rządy gubernialne: lubelski i podlaski, tzw. nowych rządów gubernialnych powstałych po 1867 r.: lubelskiego i siedleckiego, oraz utworzonego w r. 1912 Rządu Gubernialnego Chełmskiego, kancelarii gubernatorów tych trzech guberni, naczelników powiatów i zarządów powiatowych oraz zrazu polskich, samorządowych a następnie rosyjskich władz miejskich i gminnych. Zachowały się również akta administracji specjalnej powoływanej w okresach szczególnych zagrożeń władzy zaborczej: naczelników wojennych z czasów powstania styczniowego, kancelarii Tymczasowego Generała-Gubernatora Guberni Lubelskiej z lat rewolucji 1905-1907. Stały nadzór nad mieszkańcami Królestwa Polskiego po powstaniu 1863 r. pełniły gubernialne i powiatowe zarządy żandarmerii oraz powiatowi naczelnicy straży ziemskiej – ich akta stanowią podstawowe źródła do badań nastrojów społecznych, ruchu ludności, działalności związków i partii politycznych jawnych i tajnych itp. Dużo informacji o różnego typu organizacjach działających legalnie przynoszą akta gubernialnych urzędów do spraw stowarzyszeń: lubelskiego, siedleckiego i chełmskiego z lat 1906 – 1916. Do dziejów szlachty w stuleciu XIX wiele wnoszą akta Deputacji Szlacheckiej oraz Kancelarii Marszałka Szlachty Guberni Lubelskiej, funkcjonujące w związku z ogłoszeniem prawa o szlachectwie i powstaniem Heroldii Królestwa Polskiego. Wymiar sprawiedliwości sprzed rosyjskiej reformy sądowej reprezentowany jest przez niewielkie zespoły akt Trybunału Cywilnego I Instancji w Lublinie oraz sądów pokoju i sądów gminnych z terenu guberni lubelskiej. Natomiast dość dobrze zachowały się akta sądów wszystkich instancji oraz Prokuratora Sądu Okręgowego w Lublinie z okresu po r. 1876. Sprawy dotyczące realizacji carskiej reformy uwłaszczeniowej i szerzej – problematyki wiejskiej – dokumentują zespoły akt urzędów gubernialnych, komisji i komisarzy do spraw włościańskich, uzupełnione bogatym zbiorem tabel likwidacyjnych guberni lubelskiej i siedleckiej. Działalność urzędów finansowych i podatkowych, instytucji kredytowych można śledzić na podstawie akt izb i kas skarbowych: lubelskiej, siedleckiej i chełmskiej, zarządów akcyzy, urzędów i inspektorów podatkowych, lubelskich oddziałów banków: Włościańskiego, Rolnego, Gospodarstwa Krajowego i innych drobnych zespołów instytucji bankowych i kredytowych. Doskonale zachowały się akta diecezjalnych instytucji wyznaniowych – konsystorzy chełmskich: greckokatolickiego i prawosławnego, prawosławnych warszawskiego i chełmsko-warszawskiego, Chełmskiego Zarządu Duchownego – niezastąpionych źródeł do dziejów unii kościelnej i jej likwidacji, polityki wyznaniowej i rusyfikacyjnej zaborcy. Oświata i szkolnictwo w XIX i początkach XX w. mogą być badane przede wszystkim w oparciu o zespoły akt dyrekcji szkolnych: lubelskiej, siedleckiej i chełmskiej, a także szkół różnych stopni: średnich, zawodowych, powszechnych, także wyznaniowych. Stosunkowo dobrze zachowane akta rad dobroczynności publicznej: gubernialnych, powiatowych i szczegółowych pozwalają na badania problematyki zdrowia i opieki społecznej, głównie od strony administracyjnej. Podobnych informacji dostarczają akta rosyjskich komitetów opieki nad trzeźwością ludową. Niewiele dla tego okresu zachowało się akt własnych szpitali i instytucji opiekuńczych; reprezentują je zespoły akt Domu Schronienia Świętego Ducha w Lublinie, Szpitala św. Katarzyny w Szczebrzeszynie i in. Polski charakter miało Lubelskie Towarzystwo Dobroczynności, którego akta zachowały się sponad stu lat jego istnienia. Dziewiętnastowieczna część Archiwum Ordynacji Zamojskiej dostarcza mnóstwo danych do dziejów rolnictwa, miast ordynackich, przemysłu, rzemiosła, kadry urzędniczej itp. Zawiera nadto pokaźny ilościowo i cenny merytorycznie materiał kartograficzny. Na specjalną uwagę zasługuje także zespół akt Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego fundacji Staszica, w którym zasadniczy trzon materiałów pochodzi właśnie z XIX stulecia, jakkolwiek zawiera akta zarówno z wieku go poprzedzającego, jak i następnego, po rok 1945. Krótki okres okupacji austriackiej (1915-1918) posiada nieźle zachowane akta podstawowych ówczesnych władz terenowych: c. k. komend powiatowych oraz Cesarsko-Niemieckiego Urzędu Powiatowego w Łukowie i tamtejszego Gubernatorstwa Wojskowego. Ponadto źródła dla tych lat zawierają niektóre zespoły akt miast i gmin.

1918-1939 (Dwudziestolecie międzywojenne)

Dla dwudziestolecia międzywojennego Archiwum dysponuje niemal pełną dokumentacją działalności urzędów administracji w postaci zespołów akt Urzędu Wojewódzkiego Lubelskiego i starostw powiatowych z terenu województwa; władz samorządowych – niekompletnie zachowane archiwalia wydziałów powiatowych i gmin. Akta tych ostatnich nierzadko sięgają w głąb XIX w. i wkraczają w połowę XX w., a zwykle wzbogacają je księgi ludności stałej. Wraz z aktami metrykalnymi USC różnych wyznań stanowią one doskonałe źródło do badań demograficznych. Najogólniej rozumiane sprawy gospodarczo-finansowe województwa: rolnictwo, przemysł, spółdzielczość, dokumentują akta urzędów ziemskich, komisarzy służebnościowych, różnego typu spółdzielni i związków spółdzielczych, kas Stefczyka i kas pożyczkowo-oszczędnościowych. Zachowały się także akta władz policyjnych – policji państwowej i politycznej, sądów i prokuratury. Niestety, nie ma dla tego okresu akt Kuratorium Okręgu Szkolnego Lubelskiego, które zostały zniszczone przez okupanta – poza częścią akt osobowych nauczycieli szkół średnich, które jednak ewidencyjnie włączone zostały do zespołu akt kuratorium z okresu PRL. Brak ten jest dotkliwy dla historyków oświaty i wychowania, bo tylko w niewielkim stopniu mogą go wypełnić akta miast z tego okresu, urzędów administracji państwowej i samorządowej. Znaczne luki są w aktach m. Lublina spowodowane pożarem gmachu ratusza podczas walk o wyzwolenie miasta w lipcu 1944 r.

II wojna światowa

Mocno uszczuplone, przez co jeszcze bardziej znaczące, wykraczające znacznie poza tematykę regionalną, są materiały z lat okupacji hitlerowskiej. W Archiwum Państwowym w Lublinie znajdują się przede wszystkim akta władz i urzędów okupacyjnych, ale też organizacji polskich i żydowskich, z reguły wielce niekompletne zespoły akt miast i gmin wiejskich, a także akta konspiracyjnych organizacji zbrojnych. W niewielkim procencie zachowały się w akta m.in. Urzędu Okręgu Lubelskiego (1760 j. a.), starostw, formacji policyjnych, organizacji podziemnych okręgu lubelskiego (Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich, Narodowych Sił Zbrojnych i powojennego – Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, Ukraińskiej Powstańczej Armii).

Dzieje najnowsze

Akta po 1944 roku to przede wszystkim materiały wytworzone przez różne szczeble administracji ogólnej i specjalnej, sądy, prokuratury, przedsiębiorstwa państwowe i spółdzielcze, szkoły, związki zawodowe, organizacje i partie polityczne, placówki kulturalne. Natomiast rozwiązanie się PZPR spowodowało przejęcie w 1990 r. akt z archiwów tej partii z województw bialsko-podlaskiego, chełmskiego i lubelskiego. W związku z tym zaistniała konieczność utworzenia nowego oddziału APL z siedzibą w Lublinie, który podjął opiekę nad blisko 1,3 kilometrami akt z archiwum KW PZPR w Lublinie. Oddziały zamiejscowe w Chełmie, Kraśniku i Radzyniu Podlaskim przechowują archiwalia nowsze, głównie XX – wieczne, z wyjątkiem niektórych akt miejskich i notarialnych. Ich zasób stanowią przede wszystkim akta organów administracji i samorządu szczebla powiatowego, gminnego, gromadzkiego i miejskiego, sądów, notariatów, nieliczne akta hipoteczne, archiwalia spółdzielni i innych przedsiębiorstw, kas zapomogowo – pożyczkowych, m.in. Stefczyka. W oddziałach w Chełmie i Radzyniu znajduje się niewielka ilość akt KW PZPR w Chełmie i Białej Podlaskiej. Na koniec 2001 r. w poszczególnych oddziałach znajdowało się: w Chełmie – 965 mb. akt, ponad 97 tys j. a., 456 zespoły, w Kraśniku – 494 mb. akt, ponad 58 tys.j. a., 238 zespołów, i w Radzyniu Podlaskim – 846 mb. akt, 83,5 tys. j.a., 417 zespoły.

Dzieje Żydów

Trzeba jeszcze wskazać na obfitość i różnorodność źródeł w zasobie APL do dziejów ludności żydowskiej, tak licznie zamieszkującej te ziemie. Jakkolwiek brak ksiąg podwojewodzińskich dla okresu staropolskiego, które były dla niej właściwe, to dużo wpisów dotyczących Żydów jest w księgach grodzkich i miejskich. Dla kolejnych stuleci już niemal każdy zespół zawiera odnoszące się do nich informacje z różnych dziedzin życia. Zespoły akt wytworzone bezpośrednio przez tę grupę wyznaniową to akta Gminy Wyznaniowej Żydowskiej, rad żydowskich w okresie okupacji hitlerowskiej oraz księgi metrykalne wyznania mojżeszowego.

Polskie Archiwa Centralne – Gdzie szukać informacji o całym kraju?

Archiwa państwowe w Polsce wchodzą w skład państwowej sieci archiwalnej i podlegają Naczelnemu Dyrektorowi Archiwów Państwowych (NDAP), który sprawuje nadzór i opiekę nad narodowym zasobem archiwalnym. Dziś sieć archiwów państwowych tworzą 3 archiwa centralne z siedzibami w Warszawie oraz 29 archiwów o zasięgu regionalnym z oddziałami zamiejscowymi – przechowujących źródła historyczne do dziejów regionu. Trzy archiwa o charakterze centralnym mają siedziby w Warszawie i pełnią kluczowe role w gromadzeniu dokumentacji o znaczeniu ogólnokrajowym:

Większość materiałów przechowywanych w archiwach regionalnych pochodzi z XIX i XX w., choć w niektórych z nich znajdują się materiały starsze – sięgające wieków średnich. W regionalnych archiwach państwowych i ich oddziałach gromadzone są archiwalia wytworzone przez lokalne władze, urzędy państwowe, organizacje społeczne, przedsiębiorstwa i spuścizny osób prywatnych, co czyni je niezastąpionymi dla badań historii lokalnej. Archiwalia dotyczące Polski i Polonii gromadzone są także przez archiwa, biblioteki, instytuty i muzea polonijne działające poza granicami kraju (m. in. we Francji, w Stanach Zjednoczonych i w Wielkiej Brytanii). Więcej informacji o archiwach w Polsce można znaleźć na stronie archiwa.gov.pl.

Kierownictwo Archiwum Państwowego w Lublinie

Szanowni Państwo, Archiwum Państwowe w Lublinie informuje, że po odejściu na emeryturę dr. Piotra Dymmela, obowiązki Dyrektora Archiwum objął Krzysztof Kołodziejczyk. Dnia 27 lutego 2023 r. Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych dr Paweł Pietrzyk powołał na stanowisko Dyrektora Archiwum Państwowego w Lublinie Krzysztofa Kołodziejczyka, który swoją funkcję sprawuje od 1 marca 2023 r. Krzysztof Kołodziejczyk jest absolwentem studiów historycznych w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Pracę w APL rozpoczął 1 stycznia 2001 r. jako młodszy archiwista w Oddziale w Kraśniku. W roku następnym został p.o. Kierownik kraśnickiego Oddziału, a 1 lipca 2012 r. jego Kierownikiem. Od 2012 r. Krzysztof Kołodziejczyk jest związany z Centralą Archiwum w Lublinie, gdzie 25 czerwca 2012 r. objął funkcję Zastępcy Dyrektora, którą sprawował do końca lutego 2023 r. Krzysztof Kołodziejczyk był m. in. członkiem Centralnej Komisji Metodycznej (2019-2022) oraz Członkiem zespołu naukowego do opracowania standardu opisu materiałów archiwalnych w archiwach państwowych (2013-2016) oraz ekspertem wieloletniego Programu Rządowego Kultura+ (2013-2015). W 2018 r. został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi oraz medalem Prezydenta miasta Lublina. Krzysztof Kołodziejczyk jest autorem publikacji poświęconych zasobowi APL, stosunkom służby specjalne vs kościół rzym.-kat. w okresie PRL, elektronicznym bazom danych oraz twórcą biogramów osób związanych z Podlasiem. Jego album pt. „Afisz, plakaty i druki ulotne z lat 1918-1921 w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie. W 100-lecie Niepodległości Polski, Lublin 2018” otrzymał w 2019 r. nagrodę „Wawrzyn Pawła Konrada” w kategorii Lublin – Lubelszczyzna. Wydawnictwo albumowe.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy muszę być historykiem, aby korzystać z Archiwów Państwowych?

Nie, dostęp do zasobów Archiwów Państwowych jest powszechny i nie wymaga posiadania specjalistycznych kwalifikacji ani uzasadniania celu poszukiwań. Każdy, niezależnie od wykształcenia czy wieku, może z nich skorzystać.

Czy dostęp do archiwaliów jest płatny?

Samo korzystanie z zasobu w czytelni jest bezpłatne. Płatne są jednak usługi dodatkowe, takie jak kwerendy wykonywane przez archiwistów, sporządzanie kopii na zlecenie archiwum czy urzędowe potwierdzenia treści dokumentów.

Czy mogę kopiować dokumenty własnym sprzętem?

Tak, w większości Archiwów Państwowych możesz samodzielnie kopiować materiały archiwalne przy użyciu własnego aparatu fotograficznego lub skanera mobilnego. Jest to bezpłatne, pod warunkiem wyciszenia dźwięku i nieużywania dodatkowego oświetlenia.

Co to jest „interes prawny”?

„Interes prawny” to wymóg, który pojawia się, gdy ubiegasz się o urzędowe potwierdzenie treści dokumentów. Oznacza on, że Twoje żądanie musi opierać się na przepisie prawa, który umożliwi Ci uzyskanie jakiegoś uprawnienia lub zwolni Cię z jakiegoś obowiązku, albo gdy masz obowiązek przedstawienia takiego potwierdzenia innemu organowi.

Gdzie znajdę najstarszy dokument w Archiwum Lubelskim?

Najstarszym dokumentem przechowywanym w Archiwum Państwowym w Lublinie jest przywilej lokacyjny Władysława Łokietka dla Lublina z 1317 roku.

Czy mogę szukać dokumentów online?

Tak, znaczna część zasobów Archiwów Państwowych jest dostępna online poprzez serwis „Szukaj w Archiwach”, który oferuje opisy i skany wielu jednostek archiwalnych, umożliwiając wygodne poszukiwania z domu.

Archiwa Państwowe stanowią niezastąpione źródło wiedzy o przeszłości. Ich otwartość i różnorodne formy dostępu sprawiają, że każdy, niezależnie od swoich potrzeb i poziomu zaawansowania, może odkrywać fascynujące historie ukryte w starych dokumentach. Zachęcamy do eksplorowania tych bezcennych zasobów i odkrywania własnych, unikalnych ścieżek w historii.

Zainteresował Cię artykuł Przewodnik po Archiwach Państwowych", "kategoria": "Historia? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!