Apokryfy: Ukryte Księgi Biblii?", "kategoria": "Religia

W świecie, gdzie sensacja goni sensację, co jakiś czas na nowo rozgrzewają się dyskusje wokół starożytnych tekstów, rzekomo ukrytych przed szeroką publicznością. Mowa tu o apokryfach – księgach, które, choć nie znalazły się w oficjalnym kanonie Pisma Świętego, wciąż budzą ogromne zainteresowanie i nierzadko są źródłem kontrowersji. Czy faktycznie Kościół katolicki celowo ukrywał te dzieła, obawiając się ich treści? Czy może ich status jest znacznie bardziej złożony niż powszechnie się sądzi? Niniejszy artykuł ma na celu rozwianie mitów i przybliżenie Czytelnikowi fascynującego świata apokryfów, ich genezy, znaczenia oraz wpływu na kulturę i wiarę.

Czym są apokryfy? Geneza i ewolucja terminu

Zanim zagłębimy się w treść poszczególnych dzieł, kluczowe jest zrozumienie samego pojęcia „apokryf”. Termin ten wywodzi się z greckiego przymiotnika „apokryfos” (ἀπόκρυφος), co dosłownie oznacza „ukryty”. Pierwotnie, zgodnie ze swoją etymologią, odnosił się do ksiąg przeznaczonych dla wąskiego grona wtajemniczonych, zalecanych do prywatnej lektury, w przeciwieństwie do pism czytanych publicznie podczas liturgii, do których dostęp mieli wszyscy wierni.

Z biegiem czasu znaczenie tego słowa ewoluowało, zwłaszcza w kontekście narastających sporów doktrynalnych we wczesnym chrześcijaństwie. Ojcowie Kościoła, tacy jak Ireneusz z Lyonu czy Tertulian, używali terminu „apokryfos” (łac. secretus) w opozycji do „faneros” (jawny, łac. manifestus). „Biblioi apokryfoi” – czyli „księgi ukryte” – zaczęły wówczas oznaczać dzieła zawierające tajemną wiedzę, często propagowaną przez grupy heretyckie, w szczególności gnostyków. Ponieważ pisma te były nierzadko wykorzystywane do podpierania poglądów fałszujących naukę Kościoła, termin „apokryf” stopniowo nabierał konotacji „sfałszowany” lub „niepewnego pochodzenia”.

Od IV wieku po Chrystusie termin „apokryf” zyskał już utrwalone znaczenie: „niekanoniczny”. Doskonale ilustruje to 39. list wielkanocny św. Atanazego, w którym przeciwstawia on „księgi włączone do kanonu, przekazane i uznawane za boskie” księgom apokryficznym, które „heretycy zmieszali z księgami Pisma natchnionego przez Boga”. Dziś, w najogólniejszym ujęciu, mianem apokryfów określa się pisma żydowskie lub wczesnochrześcijańskie, które treściowo lub tytułowo upodabniają się do ksiąg biblijnych, lecz nie zostały uznane przez Kościół za natchnione i kanoniczne.

Apokryfy a kanon Pisma Świętego: Różnice w rozumieniu

Warto zwrócić uwagę na istotne różnice w rozumieniu pojęcia „apokryf” pomiędzy tradycją protestancką a katolicką. Dla protestantów mianem „apokryfów” określa się zazwyczaj 15 dzieł (z jednym wyjątkiem pochodzenia żydowskiego), które znajdują się w Septuagincie – starożytnym greckim tłumaczeniu Starego Testamentu. Księgi te, z różnych przyczyn, nie zostały włączone do żydowskiego kanonu, który przybrał ostateczną formę pod koniec II wieku. Wspólnoty protestanckie, powstające w XVI wieku, przejmowały żydowski kanon Starego Testamentu, pomijając wspomniane 15 ksiąg.

Kościół katolicki natomiast niektóre z tych 15 ksiąg uznaje za natchnione i określa je mianem ksiąg deuterokanonicznych (np. Księgi Tobiasza, Judyty, Mądrości, Syracha, Barucha, 1 i 2 Machabejskie, a także fragmenty Księgi Estery i Daniela). Dla protestantów więc „apokryfy” to katolickie księgi deuterokanoniczne (i dodatkowo kilka innych), podczas gdy to, co katolicy nazywają „apokryfami” (czyli księgami spoza kanonu biblijnego), protestanci często nazywają „pseudoepigrafami”. W niniejszym artykule będziemy używać terminu „apokryf” w jego szerszym, katolickim znaczeniu, czyli jako pism niekanonicznych.

Poniższa tabela przedstawia podstawowe różnice w klasyfikacji ksiąg biblijnych i pokrewnych w tradycji katolickiej i protestanckiej:

Podział apokryfów: Stary i Nowy Testament

Najczęściej spotykany w literaturze podział apokryfów wyróżnia dwie główne grupy: apokryfy Starego Testamentu i apokryfy Nowego Testamentu. Należy jednak zaznaczyć, że nie zawsze łatwo jest znaleźć jednoznaczne kryterium takiego podziału. Często trudno określić, czy autorem danego dzieła był Żyd, czy chrześcijanin. Zdarzało się również, że pierwotne dzieło żydowskie było później redagowane i uzupełniane o elementy chrześcijańskich prawd wiary przez autorów chrześcijańskich.

Apokryfy Starego Testamentu

Apokryfy Starego Testamentu stanowią część tzw. literatury międzytestamentalnej, czyli pism powstałych w ostatnich wiekach przed Chrystusem oraz na początku czasów chrześcijańskich. Nie posiadamy pełnej listy tych dzieł; wiele zaginęło, inne zachowały się jedynie we fragmentach. Charakteryzuje je również fakt, że jedno dzieło mogło być wielokrotnie przerabiane i uzupełniane, nawet przez osoby żyjące kilkaset lat po pierwotnym autorze.

Większość starotestamentalnych apokryfów powstała między II wiekiem przed Chrystusem a I wiekiem po Chrystusie. Do naszych czasów dotarły zazwyczaj za pośrednictwem autorów chrześcijańskich. Pisane były w językach hebrajskim, aramejskim i greckim, jednak dziś dysponujemy nimi głównie w przekładach na inne języki starożytne, takie jak koptyjski, etiopski, ormiański, łaciński, a nawet starosłowiański. Wiele z nich zawiera dodane później elementy chrześcijańskie, ponieważ chrześcijańscy pisarze często traktowali teksty judaistyczne jako przygotowanie do nauczania Jezusa, interpretując wydarzenia i wypowiedzi w duchu chrześcijańskim.

Do najbardziej znanych apokryfów Starego Testamentu zalicza się:

• Księgi Henocha: Wyróżniamy Pierwszą Księgę Henocha (Etiopską), Drugą Księgę Henocha (Słowiańską) i Trzecią Księgę Henocha (Hebrajską). Przypisane biblijnej postaci Henocha, który "zniknął, bo zabrał go Bóg" (Rdz 5,23). Księgi te rozwijają jego historię, opisując jego wędrówkę do nieba, objawione mu tajemnice świata, upadek aniołów oraz naukę o Synu Człowieczym. Co ciekawe, Pierwsza Księga Henocha jest cytowana w Liście Judy (wers 14) w Nowym Testamencie, co świadczy o jej wczesnym znaczeniu.
• Księga Jubileuszów: Przedstawia dzieje świata ujęte symbolicznie w 49-letnie okresy, nawiązując do Księgi Rodzaju i Księgi Wyjścia.
• Testamenty Dwunastu Patriarchów: Inspirują się błogosławieństwami Jakuba z Księgi Rodzaju 49. Każdy z dwunastu synów patriarchy przed śmiercią przekazuje pouczenia swoim synom, oferując wskazówki etyczne i modele postępowania. Wykazują liczne zbieżności z Nowym Testamentem.
• Psalmy Salomona: Zbiór 18 modlitw przypisanych Salomonowi, datowanych na I wiek przed Chrystusem. Zawierają prośby o ukaranie wrogów, dziękczynienia oraz podkreślają wolność wyboru człowieka. Psalmy 17 i 18 zawierają modlitwy o przyjście Mesjasza Dawidowego.
• Apokalipsa Abrahama: Zachowana jedynie w przekładzie starosłowiańskim. Skupia się na przymierzu Boga z Abrahamem, interpretując nieszczęścia narodu wybranego jako konsekwencję niewierności wobec tego przymierza.
• Trzecia i Czwarta Księga Machabejska: Mimo tytułu, Trzecia Księga Machabejska opisuje wydarzenia sprzed powstania Machabeuszy, walki Ptolemeusza IV Filopatora z Żydami. Czwarta Księga Machabejska to filozoficzna rozprawa o wyższości religijności nad cierpieniem, łącząca pobożność żydowską z greckim stoicyzmem.
• Księgi Sybillińskie: Odwołują się do greckiej koncepcji Sybilli, kobiety przekazującej boskie proroctwa. Obejmują materiał żydowski i chrześcijański, powstawały od 150 r. p.n.e. do 650 r. n.e. i często służyły jako żydowska propaganda.

Apokryfy Nowego Testamentu

Druga, równie ważna grupa apokryfów, to apokryfy Nowego Testamentu, które nawiązują do nowotestamentalnych wydarzeń i postaci. Obecnie znanych jest ponad 100 takich utworów. Główną przyczyną ich powstania była chęć „uzupełnienia” szczegółów z życia Jezusa, Maryi i innych bliskich Mu osób, które nie zostały w pełni opisane w kanonicznych Ewangeliach. Dzieła te, często obfitujące w legendarne i fantastyczne historie, zyskały szczególną popularność wśród prostego ludu. Z tego też powodu były chętnie wykorzystywane przez heretyków, zwłaszcza gnostyków, do rozpowszechniania własnych doktryn.

Większość z tych dzieł powstawała głównie w okresie od II do V wieku. Choć stanowią cenne zabytki literatury starożytnej, wnoszą niewiele do poznania samych pism nowotestamentalnych. Świadczą natomiast o różnorodnych tendencjach doktrynalnych w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Jedynie te najstarsze, z przełomu I i II wieku, mogą być pomocne w badaniach nad powstawaniem Ewangelii kanonicznych. Zdecydowana większość apokryfów nowotestamentalnych była przypisywana apostołom lub innym znanym postaciom pierwotnego Kościoła. Taka praktyka była często podejrzana, zwłaszcza gdy zawarta w nich doktryna odbiegała od tej zawartej w tekstach czytanych podczas liturgii. Apokryfy służyły do lektury prywatnej, dla duchowego pożytku wiernych, ale także do upowszechniania idei, w tym również heretyckich. Wielość i różnorodność tych tekstów stała się impulsem dla Kościoła do precyzyjnego określenia, które z nich zawierają prawowitą naukę, co doprowadziło do ustabilizowania się kanonu ksiąg biblijnych.

Podobnie jak kanoniczny Nowy Testament, apokryfy nowotestamentalne dzielimy na:

• Ewangelie apokryficzne:
  • Ewangelia Tomasza: Datowana na początek III wieku, zawiera zbiór ponad 100 wypowiedzi przypisywanych Jezusowi. Niektóre z nich są podobne do tych w Ewangeliach synoptycznych, jednak ostateczna redakcja nosi ślady wpływu gnostyckiego, np. potępienie zależności duszy od ciała.
  • Ewangelia Marii Magdaleny: Zachowana w tekście koptyjskim i fragmencie greckim. Ma formę dialogu Jezusa z uczniami oraz opisuje prywatne objawienie dane Marii Magdalenie. Wyraźnie zdradza wpływy gnostyckie i porusza kwestie roli kobiet w Kościele.
  • Ewangelia Judasza: Zyskała rozgłos po odkryciu manuskryptu w Egipcie w latach 70. XX wieku i publikacji w 2006 roku. Powstała w latach 130-170, prawdopodobnie w środowisku gnostyckiej sekty kainitów. Przedstawia Judasza nie jako zdrajcę, lecz jako narzędzie wypełniające wolę Jezusa, który miał go poprosić o wydanie, aby dokonało się zbawienie.
  • Protoewangelia Jakuba: Jeden z najbardziej znanych i wpływowych apokryfów, datowany na II wiek. Dostarcza wielu szczegółów z życia Maryi, które są nieobecne w kanonicznych Ewangeliach, takich jak imiona Jej rodziców (Anna i Joachim), ofiarowanie Maryi w świątyni, Jej pobyt w Świątyni Jerozolimskiej i oddanie pod opiekę Józefa. Wiele z tych historii weszło na stałe do tradycji chrześcijańskiej i ikonografii.
  • Ewangelia Egipcjan: Powstała w Egipcie, znana na przełomie II i III wieku. Uznana przez Kościół za dzieło heretyckie. Zawiera kontrowersyjne wypowiedzi Jezusa na temat roli kobiety w społeczeństwie i zbawienia, które miało nastąpić, gdy "dwoje stanie się jednym, czyli gdy kobieta i mężczyzna nie będą już kobietą i mężczyzną", co odzwierciedla gnostyckie przekonanie o pierwotnej androgynicznej naturze człowieka.
• Dzieje apokryficzne: Utwory analogiczne do Dziejów Apostolskich, ukazujące losy i działalność misyjną apostołów takich jak Paweł, Andrzej, Tomasz czy Jan. Niektóre z nich są bardzo stare (połowa II wieku).
• Listy apokryficzne: Pisma nawiązujące do listów Pawła, np. apokryficzne listy do Laodycejczyków czy do Koryntian.
• Apokalipsy apokryficzne: Ich autorzy starali się dać odpowiedź na pytania dotyczące eschatologii i życia pozagrobowego. Najbardziej znana jest Apokalipsa Piotra (Egipt, 100-135 r.), która ukazuje kary dla grzeszników i nagrody dla sprawiedliwych.

Dlaczego apokryfy nie znalazły się w kanonie Pisma Świętego?

Księgi apokryficzne zostały odrzucone z kanonu już we wczesnym chrześcijaństwie z kilku kluczowych powodów, które są fundamentalne dla rozumienia kształtowania się Pisma Świętego. Ostateczne zatwierdzenie katolickiego kanonu Pisma Świętego nastąpiło na Soborze Trydenckim w 1546 roku, jednak proces ten trwał od pierwszych wieków chrześcijaństwa.

Główne kryteria odrzucenia to:

1. Brak natchnienia Bożego: Podstawowym kryterium decydującym o włączeniu danego pisma do kanonu jest uznanie go za tekst natchniony, co oznacza, że jego prawdziwym autorem jest Bóg, a człowiek spisujący Jego Słowo pełni jedynie funkcję żywego i rozumnego "medium". Kościół uznał, że apokryfy nie zostały spisane pod natchnieniem Ducha Świętego.
2. Niepewne pochodzenie i autorstwo: Wielu apokryfów przypisywano autorstwo wybitnym postaciom biblijnym (np. Henochowi, Salomonowi, apostołom), choć w rzeczywistości ich autorzy byli anonimowi i żyli znacznie później. Ta "pseudoepigrafia" była często próbą nadania dziełu autorytetu, ale jednocześnie budziła wątpliwości co do jego autentyczności.
3. Niezgodność z powszechnie przyjętymi zasadami wiary: Treść wielu apokryfów odbiegała od nauczania apostolskiego i ortodoksyjnej doktryny rozwijającej się w Kościele. Szczególnie problematyczne były dzieła gnostyckie, które przedstawiały obraz Boga, Chrystusa i zbawienia niezgodny z wiarą chrześcijańską (np. negowanie realności ciała Chrystusa, dualizm dobra i zła).
4. Wątki mitologiczne i fantastyczne: Wiele apokryfów zawierało historie o charakterze legendarnym, mitologicznym lub wręcz fantastycznym, które nie pasowały do historyczno-teologicznego charakteru pism kanonicznych. Choć miały one zaspokoić ludzką ciekawość, często stawiały na sensację, a nie na rzetelny przekaz.
5. Brak użyteczności liturgicznej i powszechnego uznania: Księgi kanoniczne były powszechnie czytane i uznawane w liturgii wczesnochrześcijańskiej w różnych wspólnotach. Apokryfy natomiast często miały charakter lokalny lub były popularne tylko w niektórych grupach (np. heretyckich), co świadczyło o braku ich powszechnego uznania jako autorytatywnych pism natchnionych.

Znaczenie apokryfów dla współczesnych badań i kultury

Mimo że apokryfy nie są księgami natchnionymi i nie mogą stanowić podstawy dla formułowania tez teologicznych, ich znaczenie dla badań nad Pismem Świętym i historią chrześcijaństwa jest nieocenione. Są one cennym świadectwem literackim swojej epoki, pozwalającym poznać różnorodne tendencje i prądy religijne panujące w czasach bezpośrednio poprzedzających przyjście Jezusa oraz w pierwszych wiekach Kościoła.

Niektóre z nich, zwłaszcza te powstałe na przełomie obu Testamentów, mogą stanowić cenną pomoc dla zrozumienia pewnych zagadnień poruszanych w księgach biblijnych, ukazując kontekst kulturowy, społeczny i religijny. Wiele apokryfów jest również świadectwem wiary i pobożności ludzi żyjących w tamtych czasach, odzwierciedlając ich nadzieje, lęki i sposoby wyrażania relacji z Bogiem (np. Psalmy Salomona).

Co więcej, apokryfy miały ogromny wpływ na tradycję chrześcijańską, sztukę, literaturę i ludową pobożność. Przykładem jest modlitwa za zmarłych: "Wieczny odpoczynek racz im dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj im świeci", której bezpośrednie źródło znajduje się w apokryficznej 4 Księdze Ezdrasza (2,34-35). Podobnie, wiele popularnych opowieści o życiu Maryi, takich jak imiona Jej rodziców Anna i Joachim, czy szczegóły z Jej dzieciństwa i Wniebowzięcia, pochodzi z Protoewangelii Jakuba. Choć Wniebowzięcie NMP jest dogmatem wiary katolickiej, jego opis znajdujemy właśnie w pismach apokryficznych, co pokazuje, jak apokryfy mogły kształtować tradycję, nawet jeśli nie były kanoniczne.

Dziś apokryfy są przedmiotem intensywnych badań naukowych. Teologowie i bibliści coraz chętniej sięgają po te starożytne dzieła, aby lepiej zrozumieć Pismo Święte i proces kształtowania się nauki Kościoła w pierwszych wiekach. Dostępne są liczne krytyczne wydania tekstów oryginalnych, a także rzetelne tłumaczenia na język polski, często opatrzone naukowymi komentarzami, które pomagają odnaleźć się w zawiłościach teologii pierwszych wieków. To dowodzi, że apokryfy wcale nie są księgami ukrytymi – wręcz przeciwnie, Kościół aktywnie wspiera ich badanie i udostępnianie, podkreślając jednak ich odmienny status względem pism natchnionych.

Czy wolno czytać apokryfy?

Powszechnie panuje błędne przekonanie, że Kościół zakazuje czytania apokryfów. Nic bardziej mylnego. Chociaż apokryfy nie są uznawane za natchnione i nie stanowią podstawy wiary ani dogmatów, ich lektura nie jest zabroniona. Wręcz przeciwnie, dla osób zainteresowanych historią religii, kontekstem biblijnym czy rozwojem myśli chrześcijańskiej, apokryfy mogą być niezwykle cennym źródłem wiedzy. Ważne jest jednak, aby podchodzić do nich z odpowiednią świadomością ich charakteru – jako pism ludzkich, a nie boskich, i odróżniać je od kanonicznego Pisma Świętego.

Współczesne badania naukowe i publikacje apokryfów w przystępnych tłumaczeniach świadczą o tym, że Kościół nie tylko nie ukrywa tych dzieł, ale wręcz zachęca do ich studiowania, oczywiście w odpowiednim kontekście. Kluczowe jest korzystanie z wydań opatrzonych rzetelnym komentarzem naukowym, który pomoże rozpoznać elementy zgodne z Tradycją Kościoła i te, które są spekulacjami, legendami czy wręcz herezjami.

Apokryfy w polskiej tradycji literackiej

Fenomen niezwykłej popularności apokryfów w tradycji chrześcijańskiej tłumaczy najlepiej ostatnie zdanie Ewangelii św. Jana: "Jest ponadto wiele innych rzeczy, których Jezus dokonał, a które, gdyby je szczegółowo opisać, to sądzę, że cały świat nie pomieściłby ksiąg, które trzeba by napisać". To właśnie ten "cały świat" niedopowiedzeń i przemilczeń pism kanonicznych starały się zapełnić apokryfy, a ich rozkwit na Zachodzie przypadł na schyłek średniowiecza.

Staropolskie utwory apokryficzne to głównie przekłady, przeróbki i kompilacje źródeł łacińskich. Zachowało się ich niewiele, głównie z końca XV i początku XVI wieku. Były to głównie fabularne opowieści biograficzne, uzupełniające luki w ewangelicznej opowieści o życiu Chrystusa i innych postaci biblijnych, zwłaszcza Maryi i św. Anny. Autorzy tych dzieł nie pretendowali już do nadania im rangi pism natchnionych, ale pragnęli zaspokoić pobożną ciekawość prostych wiernych, dostarczając im atrakcyjnej "strawy duchowej".

Najważniejszym dziełem apokryficznym polskiego średniowiecza jest tzw. Rozmyślanie przemyskie (pełna nazwa: Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa), powstałe prawdopodobnie w połowie XV wieku. Jest to obszerna, "powieściowa" rekonstrukcja dziejów Świętej Rodziny, obejmująca m.in. przemilczany w Ewangeliach okres dzieciństwa Jezusa czy szczegółowe opisy urody Maryi i Jej Syna. Rozmyślanie przemyskie to unikatowa w skali europejskiej kompilacja różnorodnych źródeł (Ewangelie, komentarze biblijne, apokryfy, traktaty teologiczne, legendy), świadcząca o erudycji anonimowego autora.

Inne staropolskie apokryfy to m.in. Sprawa chędoga o męce Pana Chrystusowej (kazanie wielkopiątkowe), Ewangelia Nikodema (zawierająca "akty Piłata" i opowieść o zstąpieniu Chrystusa do otchłani), czy Historia Trzech Króli (apokryficzna legenda z elementami fantastyki). Od początku XVI wieku opowieści biblijno-apokryficzne ukazywały się również drukiem, co potwierdza ogromne zapotrzebowanie czytelnicze na tego rodzaju utwory. Przykładem może być Żywot wszechmocnego Syna Bożego Pana Jezu Krysta Baltazara Opeca (1522), który doczekał się ponad 40 wydań do końca XIX wieku. Motywy apokryficzne przenikały również do pieśni religijnych (zwłaszcza bożonarodzeniowych), utworów dewocyjnych i kaznodziejskich.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czym różnią się apokryfy od ksiąg kanonicznych?

Księgi kanoniczne są uznawane przez Kościół za natchnione przez Ducha Świętego i stanowią oficjalne Pismo Święte. Apokryfy natomiast to pisma o tematyce biblijnej, które nie zostały uznane za natchnione i nie weszły do kanonu ze względu na niepewne pochodzenie, niezgodność doktrynalną lub obecność wątków fantastycznych.

Czy Kościół katolicki zakazuje czytania apokryfów?

Nie, Kościół katolicki nie zakazuje czytania apokryfów. Ważne jest jednak, aby czytelnik był świadomy, że nie są to teksty natchnione i nie mogą służyć jako podstawa wiary. Są one cennym źródłem wiedzy o historii, kulturze i wierzeniach wczesnego chrześcijaństwa i judaizmu.

Jaki jest najbardziej znany apokryf?

Wśród apokryfów Starego Testamentu bardzo znane są Księgi Henocha, a z Nowego Testamentu dużą popularnością cieszy się Protoewangelia Jakuba (źródło wielu tradycji maryjnych) oraz Ewangelia Tomasza, Ewangelia Marii Magdaleny i Ewangelia Judasza, które zyskały rozgłos w ostatnich dziesięcioleciach.

Czy apokryfy mają wpływ na współczesną wiarę?

Bezpośrednio nie stanowią podstawy wiary ani dogmatów. Jednak niektóre apokryfy wpłynęły na tradycję, ikonografię i ludową pobożność, dostarczając szczegółów do ogólnych zarysów biblijnych (np. życie Maryi). Badania nad nimi pomagają lepiej zrozumieć kontekst historyczny i teologiczny Pisma Świętego.

Kiedy Kościół katolicki ustalił kanon Pisma Świętego?

Proces kształtowania się kanonu trwał od pierwszych wieków chrześcijaństwa. Ostateczne zatwierdzenie katolickiego kanonu Pisma Świętego, obejmującego 46 ksiąg Starego Testamentu (w tym deuterokanoniczne) i 27 ksiąg Nowego Testamentu, nastąpiło na Soborze Trydenckim w 1546 roku.

Zainteresował Cię artykuł Apokryfy: Ukryte Księgi Biblii?", "kategoria": "Religia? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!