Historia Aleksandrowa Kujawskiego: Od Wsi do Miasta

Aleksandrów Kujawski, urokliwe miasto położone w województwie kujawsko-pomorskim, ma za sobą bogatą i niezwykle dynamiczną historię, która kształtowała się na przestrzeni blisko dwóch wieków. Od skromnych początków jako niewielki folwark, przez strategiczny punkt graniczny zaboru rosyjskiego, aż po tętniące życiem miasto powiatowe w wolnej Polsce – dzieje Aleksandrowa Kujawskiego są świadectwem burzliwych zmian społecznych, gospodarczych i politycznych. Dziś, obchodząc kolejne rocznice swojego istnienia, miasto to jest żywym pomnikiem przeszłości, która nadal rezonuje w jego architekturze, nazwach ulic i wspomnieniach mieszkańców.

Zacznijmy od podstawowego pytania, które często pojawia się w kontekście tego miejsca: ile lat ma Aleksandrów Kujawski? Oficjalnie, jego historia jako osady rozpoczęła się w 1834 roku. Właśnie wtedy, na terenie majątku Ośno, został wyodrębniony folwark nazwany Aleksandrowo. Nazwa ta, jak wiele innych w Polsce, ma swoje korzenie w imieniu właściciela – Aleksandra Sumińskiego herbu Leszczyc, polskiego szlachcica, syna Jana Stanisława Sumińskiego i Julii Józefy z Dąmbskich. Początkowo była to niewielka, rolnicza osada, zamieszkiwana głównie przez parobków, fornali i owczarzy, a jej populacja w 1858 roku wynosiła zaledwie około 50 osób wyznania rzymskokatolickiego. Nikt wówczas nie przypuszczał, że to niepozorne miejsce stanie się w przyszłości ważnym ośrodkiem, a jego rozwój zostanie przyspieszony przez coś, co na zawsze zmieniło oblicze regionu – kolej.

Kolej Żelazna: Impuls do Niezwykłego Rozwoju

Prawdziwy przełom w historii Aleksandrowa nastąpił w połowie XIX wieku, wraz z podjęciem decyzji o budowie kolei żelaznej Warszawsko-Bydgoskiej. Wytyczenie w pobliżu wsi miejsca pod budowę dworca granicznego okazało się być iskrą, która rozpaliła szybki i intensywny rozwój osady. Już w 1859 roku do Aleksandrowa zaczęli napływać pierwsi osadnicy – specjaliści i rzemieślnicy potrzebni do budowy i obsługi infrastruktury kolejowej: cieśle, stolarze, piekarze, rzeźnicy oraz liczni robotnicy. Oddanie do użytku budynku dworca w grudniu 1862 roku i uruchomienie regularnej komunikacji kolejowej całkowicie odmieniło charakter miejsca. Do rolniczej społeczności dołączyli kolejarze, urzędnicy komory celnej oraz pracownicy poczty, co sprawiło, że Aleksandrowo stało się tyglem kultur i narodowości. Wśród nowych mieszkańców pojawili się Rosjanie, Niemcy, a także liczni Żydzi, którzy znajdowali zatrudnienie głównie w handlu i usługach, tworząc prężnie działającą społeczność kupiecką.

Rozwój stacji kolejowej był ściśle związany ze wzrostem obrotu handlowego między Rosją a Prusami. Stacja była rozbudowywana dwukrotnie: w 1870 roku i ponownie około 1900 roku, co świadczyło o jej rosnącym znaczeniu. Według oficjalnego spisu z 1897 roku, wieś liczyła już 2840 osób, z czego większość (około 2418) wyznania rzymskokatolickiego, ale także 142 prawosławnych, 197 ewangelików i 280 żydów. Ta różnorodność wyznaniowa i etniczna była charakterystyczna dla miast granicznych i świadczyła o otwartości Aleksandrowa na nowych mieszkańców. Do ważnych wydarzeń w historii Aleksandrowa Kujawskiego należy również udział miejscowych pracowników kolei i komory celnej w przerzucie ludzi i broni w okresie Powstania Styczniowego (1863), co pokazuje zaangażowanie mieszkańców w walkę o niepodległość.

Wielokulturowość i Miejsca Kultu

Wielokulturowy charakter Aleksandrowa Kujawskiego znajdował odzwierciedlenie w budowie miejsc kultu religijnego. Mimo że ludność prawosławna była nieliczna, w 1877 roku w Aleksandrowie wzniesiono cerkiew prawosławną. Jej powstanie, sfinansowane z budżetu wojskowego i zlokalizowane na placu widocznym z okien przejeżdżających pociągów, miało wyraźny wymiar propagandowy, podkreślający obecność i siłę zaborcy. Cerkiew ta, obsługiwana przez duchownego dojeżdżającego z Włocławka, niestety nie przetrwała próby czasu. Uszkodzona w 1914 roku na skutek niemieckiego ostrzału, a następnie opuszczona przez większość urzędników rosyjskich, została rozebrana w latach 1930–1933, symbolizując koniec pewnej epoki.

Ważnym wydarzeniem, które podkreślało strategiczne znaczenie Aleksandrowa jako miasta granicznego, było spotkanie cesarzy Aleksandra II i Wilhelma I w 1879 roku. Odbyło się ono w pomieszczeniach dla „Dostojnych Gości” w budynku dworca oraz w pałacyku naprzeciwko stacji. Celem tego spotkania było podtrzymanie sojuszu państw rozbiorowych, znanego jako „sojusz trzech cesarzy”. Było to symboliczne wydarzenie, świadczące o randze i znaczeniu Aleksandrowa na mapie ówczesnej Europy.

Dla społeczności rzymskokatolickiej kluczowym momentem było uzyskanie w 1880 roku pozwolenia na budowę kaplicy. Teren pod świątynię udostępnił Władysław Trojanowski, właściciel majątku Białebłoto. Murowana budowla w stylu neogotyckim została oddana do użytku w 1886 roku, a jej rozbudowę, polegającą na dobudowaniu transeptu, zakończono około 1899 roku. Ta budowla stała się centrum życia religijnego dla większości mieszkańców.

Społeczność żydowska również wzniosła swoje miejsce kultu. W 1931 roku plac pod budowę synagogi podarował Gminie Wyznaniowej Żydowskiej hr. Edward Mycielski-Trojanowski. Przy synagodze funkcjonowały cheder (szkoła religijna) i rzeźnia rytualna, a Żydzi posiadali własną bibliotekę i zespół teatralny, co świadczyło o ich prężnym życiu kulturalnym i religijnym. W 1937 roku w Aleksandrowie mieszkało około 1000 Żydów, co stanowiło znaczący odsetek, bo około 10% miejscowej społeczności. Ich obecność wzbogacała miasto o różnorodność kulturową i gospodarczą.

Droga do Praw Miejskich i Niepodległości

Przez cały okres rozbiorów Aleksandrów, choć dynamicznie się rozwijał, oficjalnie posiadał status organizacyjny wsi, a jego urzędową nazwą było Aleksandrowo. Ze względu na istnienie wielu osad o tej samej nazwie, dla uniknięcia nieporozumień w komunikacji kolejowej i telegraficznej, często dodawano do nazwy przymiotnik „pograniczny”, tworząc oboczność „Aleksandrów Pograniczny”. Kluczowym momentem w drodze do samodzielności było rok 1916, kiedy to w kręgu osób miejscowej Rady Opiekuńczej postanowiono dodać do nazwy przymiotnik „Kujawski”, co zresztą pozostało do dziś. W tym samym roku, w warunkach okupacji, Aleksandrów otrzymał od władz niemieckich okrojone prawa miejskie. Pełnię praw miasto uzyskało jednak dopiero dekretem Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego z dnia 4 lutego 1919 roku, stając się pełnoprawnym miastem w niepodległej Polsce. Ten akt prawny był zwieńczeniem długiego procesu rozwoju i walki o tożsamość, a pierwszym burmistrzem w odrodzonej ojczyźnie został wybrany Stanisław Tatarkiewicz.

Po odzyskaniu niepodległości, jedno z podstawowych zagadnień, które należało uregulować, dotyczyło przymusowego wykupu gruntów, na których powstało miasto. Prawie cała zabudowa znajdowała się bowiem na terenach nienależących do właścicieli budynków, co wymagało interwencji państwa i posłów, takich jak Starkiewicz, Podstolski, Staszyński, Rajca, czy ks. Lubelski, ks. Lutosławski i ks. dr Władysław Chrzanowski. Rozwój przemysłu i budownictwa publicznego sprawił, że Aleksandrów Kujawski zyskał na znaczeniu, stając się siedzibą powiatu nieszawskiego. W latach 1920–1921 w mieście istniał również obóz internowania, przeznaczony dla byłych żołnierzy Armii Czynnej Ukraińskiej Republiki Ludowej, co świadczy o jego roli w kształtowaniu się powojennej Europy.

Tragiczny Los Społeczności Żydowskiej podczas II Wojny Światowej

Historia Aleksandrowa Kujawskiego, jak wiele innych polskich miast, naznaczona jest tragicznymi wydarzeniami II wojny światowej. Szczególnie bolesne są losy społeczności żydowskiej, która przed wojną stanowiła około 10% mieszkańców. Już w grudniu 1939 roku, Niemcy rozpoczęli masowe wysiedlenia, deportując około 500 Żydów z Aleksandrowa, z których większość trafiła do Warszawy. Kolejne wywózki nastąpiły w marcu 1940 roku, kierując Żydów do Łyszkowic w powiecie łowickim, Grójca i Siedlec. Los tych ludzi był przerażający: Żydzi z Łyszkowic i Grójca zostali przetransportowani w marcu 1941 roku do Warszawy, gdzie następnie zostali zgładzeni w ramach planu likwidacji warszawskiego getta. Żydów z Siedlec wywieziono w lipcu 1942 roku do obozu zagłady w Treblince. Ostatnich Żydów wysiedlono z Aleksandrowa 21 kwietnia 1942 roku, kierując ich do obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem. Ocenia się, że zagładę przeżyło zaledwie około 100 aleksandrowskich Żydów, co stanowiło zaledwie 10% stanu sprzed wojny. Był to jeden z najciemniejszych rozdziałów w historii miasta, świadectwo barbarzyństwa okupacji.

Okupacja i Powojenne Zmiany

Podczas okupacji niemieckiej, w latach 1943–1945, miasto nosiło zmienioną nazwę Weichselstädt. Aleksandrów Kujawski został wyzwolony po walkach z armią niemiecką 22 stycznia 1945 roku przez oddziały 125 korpusu 47 Armii I Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej. Po wojnie, na pl. 1 Maja (obecnie pl. 3 Maja), ustawiono Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej, który został zniszczony w 1990 roku, ustępując miejsca pomnikowi upamiętniającemu 200. rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja, co symbolizowało zmianę polityczną i narodową.

Okres powojenny przyniósł także inne, mniej chlubne wydarzenia. Część miejscowej ludności niemieckiej, która nie ewakuowała się przed inwazją sowiecką, została skierowana do obozu utworzonego w budynku „Młyna Parowego”. Obóz ten podlegał Powiatowemu Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego w Aleksandrowie Kujawskim, a straż obozową stanowili funkcjonariusze spontanicznie powstałej Milicji Obywatelskiej. Niestety, na terenie obozu dochodziło do maltretowania więźniów i morderstw. Wiosną 1945 roku na terenie żwirowni „Halinowo” oraz w okolicy „Młyna Parowego” zabito prawdopodobnie około 125 Niemców. Obóz istniał do czasu skierowania części uwięzionych do prac przymusowych na terenie powiatu, a innych skoncentrowano w obozie w Potulicach, gdzie wielu z nich nie doczekawszy się przesiedlenia, poniosło śmierć. Te dramatyczne wydarzenia są bolesnym świadectwem powojennych rozliczeń.

Aleksandrów Kujawski Dziś: Zmiany Administracyjne i Współczesność

Po zakończeniu II wojny światowej, Aleksandrów Kujawski kontynuował swoją rolę jako ważny ośrodek administracyjny. Do 1975 roku był siedzibą powiatu, należącego wówczas do województwa bydgoskiego. W latach 1975–1998 wchodził w skład województwa włocławskiego. Po ponownej reformie administracyjnej w 1999 roku, Aleksandrów Kujawski ponownie stał się siedzibą władz powiatu aleksandrowskiego, tym razem w nowo utworzonym województwie kujawsko-pomorskim. Ta ciągłość funkcji administracyjnej podkreśla jego strategiczne znaczenie w regionie i jego rolę jako centrum lokalnego życia.

Kalendarium Ważnych Dat w Historii Aleksandrowa Kujawskiego

Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)

Ile lat ma Aleksandrów Kujawski?

Aleksandrów Kujawski jako osada został założony w 1834 roku jako folwark Aleksandrowo. Oznacza to, że w 2024 roku miasto obchodzi 190 lat od swoich początków.

Skąd wzięła się nazwa Aleksandrów Kujawski?

Pierwotna nazwa, Aleksandrowo, pochodzi od imienia Aleksandra Sumińskiego herbu Leszczyc, polskiego szlachcica i właściciela majątku Ośno, z którego wyodrębniono folwark. Przymiotnik „Kujawski” został dodany w 1916 roku przez miejscową Radę Opiekuńczą, aby odróżnić osadę od innych miejsc o tej samej nazwie, a także podkreślić jej przynależność do regionu Kujaw.

Kiedy Aleksandrów Kujawski otrzymał prawa miejskie?

Okrojone prawa miejskie Aleksandrów otrzymał od władz niemieckich w 1916 roku, w warunkach okupacji. Pełnię praw miejskich miasto uzyskało dekretem Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego z dnia 4 lutego 1919 roku, już w niepodległej Polsce.

Jaka była rola kolei w rozwoju miasta?

Kolej żelazna odegrała kluczową rolę w rozwoju Aleksandrowa. Decyzja o budowie linii Warszawsko-Bydgoskiej i wytyczeniu dworca granicznego w 1862 roku spowodowała gwałtowny napływ ludności i rozwój gospodarczy. Aleksandrów z małej wsi rolniczej stał się ważnym ośrodkiem komunikacyjnym, handlowym i celnym, co przyciągnęło rzemieślników, kupców i urzędników, w tym Rosjan, Niemców i Żydów.

Co stało się z cerkwią prawosławną w Aleksandrowie Kujawskim?

Cerkiew prawosławna, zbudowana w 1877 roku z funduszy wojskowych, pełniła funkcję propagandową w zaborze rosyjskim. Została uszkodzona w 1914 roku na skutek niemieckiego ostrzału, a następnie, po opuszczeniu miasta przez większość rosyjskich urzędników, nieliczna społeczność prawosławna nie była w stanie jej wyremontować. Budynek cerkwi został rozebrany w latach 1930–1933.

Jakie były losy społeczności żydowskiej w Aleksandrowie Kujawskim podczas II Wojny Światowej?

Społeczność żydowska w Aleksandrowie Kujawskim, licząca około 1000 osób przed wojną, została niemal całkowicie unicestwiona podczas Holokaustu. Począwszy od grudnia 1939 roku, Niemcy przeprowadzili masowe wysiedlenia i deportacje Żydów do gett (m.in. w Warszawie) i obozów zagłady (Treblinka, Kulmhof w Chełmnie nad Nerem). Ocenia się, że zagładę przeżyło zaledwie około 10% aleksandrowskich Żydów.

Kto był pierwszym burmistrzem Aleksandrowa Kujawskiego w niepodległej Polsce?

Pierwszym burmistrzem Aleksandrowa Kujawskiego w niepodległej Polsce, po uzyskaniu pełni praw miejskich w 1919 roku, został wybrany Stanisław Tatarkiewicz.

Historia Aleksandrowa Kujawskiego to opowieść o nieustających przemianach, odporności i zdolności do odradzania się. Od małego folwarku, przez strategiczny punkt na mapie zaborów, aż po współczesne miasto powiatowe – Aleksandrów Kujawski stanowi ważny element dziedzictwa historycznego Kujaw i całej Polski. Dziś, pamięć o jego burzliwej przeszłości jest pielęgnowana, przypominając o wartościach takich jak wolność, różnorodność i wspólnota.

Zainteresował Cię artykuł Historia Aleksandrowa Kujawskiego: Od Wsi do Miasta? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!