Kto założył Sędziszów Małopolski?

Sędziszów Małopolski: Historia i Rozwój", "kategoria": "Historia

18/05/2017

Rating: 4.25 (2596 votes)

Sędziszów Małopolski, miasto z bogatą i złożoną historią, co roku 28 lutego hucznie obchodzi swoje „urodziny”. Ta data upamiętnia niezwykle ważne wydarzenie sprzed ponad pięciu wieków, kiedy to król Kazimierz Jagiellończyk, na prośbę wojewody ruskiego Jana Odrowąża ze Sprowy, zezwolił na przekształcenie wsi Sędziszów w miasto. Jednakże, aby w pełni zrozumieć jego dziedzictwo, musimy cofnąć się znacznie dalej w czasie, odkrywając korzenie osady, która, mimo wielu przeciwności, przetrwała i rozkwitła.

Kto założył Sędziszów Małopolski?
Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce pocz\u0105tki osady si\u0119gaj\u0105 daleko w wiek XIII, a mo\u017ce, jak sugerowa\u0142 \u017cyj\u0105cy na prze\u0142omie XIX i XX wieku mediewista, Franciszek Piekosi\u0144ski, w czasy Boles\u0142awa Krzywoustego i jego wiernego rycerza S\u0119dzisza, legendarnego za\u0142o\u017cyciela osady.

Kto założył Sędziszów Małopolski i kiedy stał się miastem?

Pierwsza pisemna wzmianka o Sędziszowie pojawia się w spisach „świętopietrza” z lat 1325-1327, gdzie odnotowano go jako siedzibę rozległej parafii w dekanacie dębickim. Już wtedy jawił się jako ośrodek o lokalnym, lecz istotnym znaczeniu. Początki osady sięgają prawdopodobnie daleko w wiek XIII. Choć niektórzy mediewiści, jak Franciszek Piekosiński, sugerowali związki z czasami Bolesława Krzywoustego i legendarnego rycerza Sędzisza, to współcześni historycy skłaniają się ku teorii wiążącej nazwę miasta z rodem Odrowążów, w którym imię „Sąd” było popularne w XIII wieku.

Na formalne uznanie i nadanie praw miejskich Sędziszów czekał aż do 1483 roku. To właśnie wtedy, 28 lutego, król Kazimierz Jagiellończyk wydał przywilej dla wspomnianego już Jan Odrowąż ze Sprowy. Dokument ten nie tylko zatwierdzał granice nowego ośrodka miejskiego, ale także ustanawiał cotygodniowe targi w środy, co miało kluczowe znaczenie dla rozwoju gospodarczego. Nieprzypadkowo lokacja miasta nastąpiła pod koniec XV wieku. W tym czasie szlak handlowy na Ruś, wiodący przez Pilzno, Ropczyce, a następnie Rzeszów, zyskał pierwszorzędne znaczenie, zastępując wcześniejszą główną trasę. Mimo korzystnego położenia, Sędziszów nigdy nie osiągnął znaczenia ponadlokalnego, ograniczany przez sąsiednie, starsze i silniejsze ośrodki takie jak Dębica, Pilzno, Ropczyce czy Rzeszów. Również jarmarki, wprowadzone w 1512 roku (1 maja i 8 września), nie zdołały znacząco zmienić tej sytuacji.

Wpływ Rodów Szlacheckich: Od Odrowążów do Potockich

Pierwsze wieki istnienia Sędziszowa nierozerwalnie związane są z rodem Odrowążów. Miasto zawdzięcza im nie tylko prawa miejskie i przywileje targowe, ale także swój herb – rodowy znak Odrowążów od XV wieku stał się godłem miasta. Wielką zasługą była również fundacja szpitala dla ubogich wraz z kościołem pod wezwaniem św. Ducha w 1488 roku, dokonana przez Beatę z Tęczyńskich Odrowążową. Dokument z tej okazji wspomina o podziale Sędziszowa na Stary (dawną wieś) i Nowy (miasto), z browarem, karczmą i rzeźniami miejskimi.

Rozwój miasta nie przebiegał jednak bez zakłóceń. W 1491 roku doszło do incydentu, który na pewien czas zahamował jego rozkwit. Andrzej Rzeszowski, właściciel dóbr rzeszowskich, najechał Sędziszów z 400 zbrojnymi, aby siłą sprowadzić zbiegłego do miasta Rachwała Niedźwiadka. Napaść ta, połączona z pobiciem mieszczan, przestraszyła ich tak skutecznie, że 60 osób na zawsze opuściło miasto.

Mimo tych trudności, Sędziszów powoli rósł. W 1536 roku liczył 99 domów i około 400-500 mieszkańców. W 1576 roku wśród mieszkańców znajdowali się już urzędnicy, szewcy, krawcy, sukiennicy, kowale, gorzelnicy, kuśnierz, paśnik, wyrobnik sieci, kupiec, sprzedawca soli, cyrulik i komornicy, co świadczyło o rosnącej różnorodności gospodarczej.

W połowie XVI wieku Sędziszów przeszedł w ręce potężnych rodów Tarnowskich, a następnie Kostków, jednak nie przyniosło to miastu znaczących korzyści. Prawdziwe ożywienie gospodarcze nastąpiło dopiero za rządów Mikołaja Spytka Ligęzy, datujących się od lat dwudziestych XVII wieku. Ligęza zasłużył się budową mostów, naprawą dróg oraz umacnianiem brzegów rzek. Aktywizował samorząd miejski i odnowił fundację przytułku dla wysłużonych włościan (1631), zapewniając im wyżywienie, odzież i opiekę.

Niestety, wiek XVII przyniósł Polsce i Sędziszowowi wiele klęsk: epidemię dżumy (1652), „potop” szwedzki (1655), najazd Jerzego Rakoczego (1657) i rabunki niezapłaconych wojsk koronnych (1662). Mimo to miasto dość szybko podniosło się z ruin, głównie dzięki nowym właścicielom – Feliksowi i Krystynie z Lubomirskich Potockim, którzy objęli Sędziszów w 1661 roku. Z ich panowaniem rozpoczął się „złoty wiek” w dziejach miasta. Prawdopodobnie wtedy wzniesiono ratusz, a w latach 1694-1699 zbudowano monumentalny kościół parafialny, którego plany przypisuje się słynnemu architektowi Tylmanowi z Gameren.

Feliks Potocki, mimo piastowania najwyższych godności państwowych, dbał o swoje posiadłości. Wydał dwa dokumenty dla sędziszowskich rzemieślników, będące dziś cennym źródłem wiedzy o życiu gospodarczym. Szczególnie interesujący jest dokument z 1687 roku, regulujący funkcjonowanie cechu szewskiego, a także dopisek z 1701 roku, dotyczący sporu szewców z Sędziszowa i Ropczyc o prawo udziału w jarmarkach. Potoccy troszczyli się również o parafię, podnosząc probostwo do rangi prepozytury i fundując kapelę.

Dzieło ojca kontynuował Michał Potocki, który po śmierci Feliksa w 1702 roku, został właścicielem Sędziszowa. Ukończył budowę kościoła parafialnego i z własnej inicjatywy sprowadził do miasta ojców Kapucynów, osadzając ich w ufundowanym przez siebie klasztorze. W jego pobliżu wzniósł dla siebie pałac w otoczeniu parku, wraz z koszarami dla prywatnego wojska. Michał Potocki jako jedyny właściciel wybrał Sędziszów na swoją główną siedzibę, co podkreślał w tytulaturze: „Michał na Sędziszowie Potocki”. Pomimo trudnych czasów wojny północnej (1700-1721) i wspierania Stanisława Leszczyńskiego, ostatecznie pogodził się z królem, obejmując urząd wojewody wołyńskiego. Zmarł w 1749 roku i został pochowany w podziemiach ufundowanego przez siebie klasztoru Kapucynów.

W kolejnych latach właścicielami byli synowie Michała: Antoni i Piotr. Piotr uzyskał w 1766 roku od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego przywilej na organizowanie tygodniowego jarmarku. Niestety, ożywienie gospodarcze nie trwało długo. Piotr Potocki, jako jeden z przywódców konfederacji barskiej (od 1768), wciągnął Sędziszów w wir walk. Mieszczanie sędziszowscy wsparli konfederatów finansowo, kwotą ponad 15 tysięcy złotych – więcej niż mieszczanie rzeszowscy. Klęska konfederacji doprowadziła do aresztowania i zesłania Piotra Potockiego w głąb Rosji, co symbolicznie zakończyło epokę Potockich w dziejach miasta.

Sędziszów pod Zaborami i Droga do Odrodzenia

W 1772 roku, wraz z pierwszym rozbiorem Polski, Sędziszów znalazł się w granicach monarchii austriackiej. Zmiany właścicielskie (Moszyńscy, Zboińscy, Stadniccy) nie przyniosły miastu rozwoju. Zakup Sędziszowa przez francuskiego hrabiego Adriana de Mailly w 1844 roku, który nigdy miasta nie odwiedził, stał się symbolem stagnacji. Ratusz miejski służył do handlu alkoholem i jako kwatera dla austriackiej kawalerii. Przyrost ludności był minimalny, a rolnictwo stawało się głównym źródłem utrzymania. Sytuację pogarszały klęski żywiołowe, takie jak wielki pożar w 1817 roku czy epidemia cholery w 1848 roku.

Pojedyncze wizyty znamienitych osobistości, jak cara Rosji Aleksandra I w 1818 roku czy cesarza Franciszka Józefa w 1855 roku, były jedynie krótkotrwałymi momentami ożywienia sennej atmosfery miasteczka.

Prawdziwa nadzieja na lepsze czasy nadeszła wraz z budową linii kolejowej Kraków-Lwów w latach 1856-1858, która przebiegała przez Sędziszów. Druga połowa XIX wieku przyniosła wyraźne ożywienie w wielu dziedzinach życia, co skłoniło dziennikarza „Kuriera Rzeszowskiego” do stwierdzenia, że „ów błotnisty, stetryczały Sędziszów budzi się z letargu i zaczyna swobodniej oddychać”. Przejawem rozwoju była cukrownia, działająca w latach 1870-1890, choć ostatecznie jej działalność zakończyła się niepowodzeniem. Mimo to, rzemiosło wciąż pozostawało głównym zajęciem sędziszowian, o czym świadczył prof. Stanisław Kot, wspominając o dziesiątkach szewców przy pojedynczych innych rzemieślnikach.

Wraz z rozwojem gospodarczym wzrosło zainteresowanie innymi dziedzinami życia społecznego. Powstały Towarzystwo Wzajemnego Kredytu, Towarzystwo Zaliczkowe, Towarzystwo Kredytu Kupieckiego. Rozwijało się również życie kulturalne i społeczne: w 1883 roku powstało Kółko Pedagogiczne, wkrótce Towarzystwo Muzyczne, a w latach 1892-1893 Karol Szewczyk i Wiktor Szebla zorganizowali Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, kształtujące patriotyczne postawy młodzieży. Od 1874 roku działała Ochotnicza Straż Pożarna, która poza statutową działalnością, prowadziła szeroko zakrojoną działalność kulturalną, posiadając własną orkiestrę i amatorski zespół teatralny.

Sędziszów w Wichrach XX Wieku: Wojny i Odbudowa

Pierwsza wojna światowa przyniosła znaczny spadek liczby mieszkańców – aż o 700 osób. Przez Sędziszów kilkakrotnie przechodziły wojska austriackie i rosyjskie, a w 1918 roku żniwo zebrała epidemia grypy hiszpanki. Mimo to, wybuch wojny rozbudził nadzieję na odrodzenie niepodległego państwa polskiego, w co aktywnie włączyli się sędziszowianie, wstępując do Legionów i walcząc m.in. pod Mołotkowem.

Pierwsze lata niepodległości niewiele zmieniły w architektonicznym krajobrazie miasta, które wciąż przypominało sąsiednie wsie, dominowała drewniana zabudowa. Działały tu jednak cegielnie, betoniarnia i mleczarnia. Wyraźna poprawa nastąpiła pod koniec lat trzydziestych XX wieku, w związku z budową Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP). W 1937 roku uruchomiono spółkę „Zakłady Przemysłowe Sędziszów Młp.”, specjalizującą się w wyrobach drewnianych, a rok później powstał „Przemysł Pomocniczy COP”, produkujący okucia do wozów, klucze samochodowe, części do maszyn rolniczych i inne elementy metalowe. Po wojnie zakłady te przekształcono w dzisiejsze Rzeszowskie Fabryki Mebli i producenta filtrów samochodowych.

Niestety, obiecujący rozwój gospodarczy został zniweczony przez wybuch drugiej wojny światowej. Wojska niemieckie wkroczyły do Sędziszowa 8 września 1939 roku. Już jesienią tego roku zaczęły powstawać konspiracyjne organizacje. Wiosną 1940 roku nauczyciel Władysław Węglowski przystąpił do organizowania „Szarych Szeregów”, skupiających przedwojennych harcerzy. Węglowski został aresztowany 23 kwietnia 1941 roku i zmarł w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu, nie wydawszy współpracowników. Inną formą oporu było tajne nauczanie, prowadzone przez sędziszowskich nauczycieli, m.in. w klasztorze ojców Kapucynów. Na terenie miasta aktywnie działała Armia Krajowa, organizując akcje sabotażowe i dywersyjne, a także mając udział w rozpracowywaniu broni rakietowej V-1 i V-2 testowanej przez Niemców w Bliznie.

Tragedia Społeczności Żydowskiej – Holokaust

Osobny, tragiczny rozdział w dziejach miasta zapisali Żydzi, którzy na początku XX wieku stanowili ponad 53% mieszkańców. Zamieszkiwali centrum miasta, Rynek oraz ulice takie jak Szeroka, Garncarska, Krótka, Wyspiańskiego, 3 Maja, Kolejowa i Piekarska. Posiadali własne synagogi w miejscu, gdzie dziś stoi szpital. Mimo odrębności religijnej i kulturowej, czuli się związani z Polakami, deklarując w spisie powszechnym z 1930 roku narodowość „Polak, religia mojżeszowa”. Ich świat, istniejący przez wieki obok, został brutalnie zniszczony przez nazistów.

Kulminacja tragedii sędziszowskich Żydów nastąpiła 24 lipca 1942 roku. Naoczny świadek relacjonował przerażające wydarzenia: „...ustawili ich przed ratuszem grupami: jedna grupa to byli mężczyźni do 35 lat, druga ponad 35 lat, osobną grupę stanowiły kobiety. Słabych i chorych załadowali na furmanki i powieźli ulicami: Krótką i Cichą - tam była brama na żydowski cmentarz. Dzień wcześniej wykopano olbrzymi dół, na 200 – 300 osób. Tam jedna furmanka za drugą podjeżdżały i oni szli jak baranki na rzeź. Widzieli wszystko, co się dzieje z ich poprzednikami. Brano takiego 'delikwenta', schylano mu głowę, strzelano w potylicę i wrzucano do tego dołu. Później z następną partią to samo się działo, aż wszystkich tak wykończyli”. W ten sposób zginęło około 280 osób. Pozostałych hitlerowcy wysłali pociągami do Bełżca, gdzie zostali zamordowani. Dzięki ofiarności mieszkańców Sędziszowa, życie ocaliło około 30 osób narodowości żydowskiej, z ponad 1000 żyjących tu przed wojną.

4 sierpnia 1944 roku do miasta wkroczyła Armia Czerwona. Wycofujący się Niemcy zniszczyli mosty kolejowe, budynek stacji i inne obiekty strategiczne. Podczas okupacji uszkodzeniu uległo około 70% budynków, w tym ratusz, kościół parafialny, szkoła i poczta. Życie straciło 21 mieszkańców narodowości polskiej, a wielu zmarło w więzieniach i obozach.

Sędziszów Małopolski Dziś: Dziedzictwo Przeszłości

Pierwsze lata powojenne upłynęły pod znakiem intensywnej odbudowy miasta ze zniszczeń. Prawdziwy rozkwit inwestycyjny nastąpił jednak pod koniec lat pięćdziesiątych, a zwłaszcza w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku. Wówczas wybudowano kluczowe obiekty użyteczności publicznej, które służą mieszkańcom do dziś: dom kultury, dom strażaka, budynek liceum, rozbudowano szkoły podstawowe. Powstał nowy stadion sportowy, osiedle mieszkaniowe, a także obwodnica poza miastem. Te inwestycje były świadectwem niezwykłej siły i determinacji sędziszowian w dążeniu do odrodzenia i rozwoju po burzliwych latach wojennych.

Historia Sędziszowa Małopolskiego to opowieść o ciągłym zmaganiu, ale i o niezwykłej wytrwałości. Od skromnej wsi, przez miasto lokowane przez króla, aż po współczesny ośrodek, Sędziszów przetrwał najazdy, zarazy, pożary i okrucieństwa wojny. Jego dzieje, pełne zarówno triumfów, jak i tragedii, stanowią świadectwo nieustającego dążenia jego mieszkańców do budowania lepszej przyszłości, pielęgnując jednocześnie bogate dziedzictwo przeszłości.

Kluczowe Daty w Historii Sędziszowa Małopolskiego

DataWydarzenie
1325-1327Pierwsza wzmianka o Sędziszowie jako siedzibie parafii.
28 lutego 1483Nadanie praw miejskich przez Kazimierza Jagiellończyka Janowi Odrowążowi ze Sprowy.
1488Powstanie szpitala dla ubogich z fundacji Beaty z Tęczyńskich Odrowążowej.
1491Napaść Andrzeja Rzeszowskiego, zahamowanie rozwoju miasta.
1536Szacowana liczba mieszkańców: 400-500 osób, 99 domów.
1631Odnowienie fundacji przytułku dla włościan przez Mikołaja Spytka Ligęzę.
1652-1662Okres klęsk: zaraza, potop szwedzki, najazd Rakoczego, rabunki wojsk koronnych.
Od 1661Początek „złotego wieku” pod rządami rodziny Potockich.
1694-1699Budowa kościoła parafialnego (prawdopodobnie wg proj. Tylmana z Gameren).
1700-1721Wojna północna, trudności za rządów Michała Potockiego.
1768Zaangażowanie Piotra Potockiego w konfederację barską.
1772Pierwszy rozbiór Polski, Sędziszów pod zaborem austriackim.
1856-1858Budowa linii kolejowej Kraków-Lwów przez Sędziszów.
1870-1890Działalność cukrowni w pobliżu dworca kolejowego.
1937Uruchomienie „Zakładów Przemysłowych Sędziszów Młp.” (w ramach COP).
8 września 1939Wkroczenie wojsk niemieckich do Sędziszowa.
24 lipca 1942Zagłada społeczności żydowskiej w Sędziszowie.
4 sierpnia 1944Wkroczenie Armii Czerwonej, znaczne zniszczenia wojenne.
Lata 60.-70. XX w.Intensywna odbudowa i rozwój infrastruktury miejskiej.

Najczęściej Zadawane Pytania o Historię Sędziszowa Małopolskiego

Kto założył Sędziszów Małopolski?

Nie ma jednej osoby, która „założyła” Sędziszów Małopolski w sensie pierwotnej osady. Współcześni historycy wiążą początki osady z rodem Odrowążów i popularnym w XIII wieku imieniem „Sąd”, od którego wywodzi się nazwa miasta. Jednakże, prawa miejskie, które formalnie przekształciły wieś w miasto, zostały nadane przez króla Kazimierza Jagiellończyka na prośbę wojewody ruskiego, Jana Odrowąża ze Sprowy, 28 lutego 1483 roku.

Kiedy Sędziszów Małopolski otrzymał prawa miejskie?

Sędziszów Małopolski otrzymał prawa miejskie 28 lutego 1483 roku. Tego dnia król Kazimierz Jagiellończyk wydał odpowiedni przywilej, zezwalający na przekształcenie wsi Sędziszów w miasto i ustanawiający cotygodniowe targi.

Jakie rody szlacheckie miały największy wpływ na rozwój Sędziszowa Małopolskiego?

Największy wpływ na rozwój Sędziszowa Małopolskiego miały dwa rody: Odrowążów oraz Potockich. Odrowążowie przyczynili się do nadania praw miejskich i ustanowienia herbu. Ród Potockich, zwłaszcza Feliks i jego syn Michał, doprowadził do „złotego wieku” miasta, inwestując w infrastrukturę, budując kościół parafialny, klasztor Kapucynów i dbając o rozwój gospodarczy oraz społeczny. Mikołaj Spytek Ligęza również wniósł znaczący wkład w ożywienie gospodarcze miasta.

Co wydarzyło się w Sędziszowie Małopolskim podczas II wojny światowej?

Podczas II wojny światowej Sędziszów Małopolski został zajęty przez wojska niemieckie 8 września 1939 roku. Był to okres konspiracji, tajnego nauczania i walki Armii Krajowej. Niestety, miasto doświadczyło także tragicznego unicestwienia swojej licznej społeczności żydowskiej w ramach Holokaustu, kulminującego 24 lipca 1942 roku. Pod koniec wojny, w sierpniu 1944 roku, wycofujące się wojska niemieckie dokonały znacznych zniszczeń, wysadzając mosty i ważne obiekty, co doprowadziło do uszkodzenia około 70% zabudowy miejskiej.

Czy Sędziszów Małopolski był ważnym ośrodkiem handlowym?

Mimo korzystnego położenia na ważnym szlaku handlowym na Ruś, Sędziszów Małopolski nigdy nie uzyskał znaczenia ponadlokalnego jako ośrodek handlowy. Bliskość większych i starszych miast, takich jak Dębica, Pilzno, Ropczyce czy Rzeszów, skutecznie ograniczała jego możliwości rozwoju handlowego, mimo regularnych cotygodniowych targów i dorocznych jarmarków.

Zainteresował Cię artykuł Sędziszów Małopolski: Historia i Rozwój", "kategoria": "Historia? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!

Go up