11/12/2015
Czym są aspiracje edukacyjne i oczekiwania? To fundamentalne elementy w życiu każdego młodego człowieka, kształtujące jego przyszłość i ścieżkę rozwoju. Aspiracje edukacyjne to nasze idealistyczne cele, to, co pragniemy osiągnąć w edukacji – na przykład zdobycie tytułu magistra czy doktora. Są to nasze najgłębsze pragnienia i nadzieje, często wykraczające poza bieżące możliwości. Oczekiwania natomiast są bardziej zakorzenione w rzeczywistości; to konkretne plany, które formułujemy, biorąc pod uwagę nasze zdolności, dostępne zasoby i wszelkie napotykane ograniczenia. To, co myślimy, że faktycznie osiągniemy. Zdarza się, że te dwa pojęcia – aspiracje i oczekiwania – nie idą w parze, tworząc rozbieżność, która może mieć znaczące konsekwencje dla rozwoju młodzieży. W tym artykule zagłębimy się w mechanizmy powstawania tych różnic oraz ich wpływ na dobrostan psychiczny i wyniki akademickie młodych ludzi, ze szczególnym uwzględnieniem kontekstu wiejskich obszarów w Chinach.
Okres dorastania to czas, kiedy młodzi ludzie intensywnie myślą o swojej przyszłości, karierze i edukacji. Formułowanie celów edukacyjnych jest kluczowe dla ich motywacji i zaangażowania w naukę. Jednakże, jak pokazują liczne badania, rozbieżności między tym, co się pragnie, a tym, co uważa się za osiągalne, są zjawiskiem niezwykle powszechnym. Przykładowo, w Stanach Zjednoczonych niemal połowa uczniów ósmej klasy zgłaszała co najmniej jednopoziomową różnicę między tym, co chcieliby osiągnąć (np. tytuł magistra), a tym, co uważają za realne (np. tytuł licencjata). To pokazuje, że nawet w krajach rozwiniętych, gdzie dostęp do edukacji jest szeroki, młodzież często mierzy się z poczuciem, że ich marzenia mogą nie zostać spełnione.
Rozbieżności: Ukryte wyzwanie młodzieży wiejskiej w Chinach
W kontekście Chin, gdzie edukacja jest niezwykle ceniona i postrzegana jako klucz do awansu społecznego i wyjścia z ubóstwa, aspiracje edukacyjne młodzieży są zazwyczaj bardzo wysokie. Młodzież wiejska szczególnie często widzi w edukacji jedyną drogę do lepszego życia i ucieczki od trudów życia na wsi. Niemniej jednak, rzeczywistość często stawia przed nimi liczne bariery. Młodzi ludzie z obszarów wiejskich często mają znacznie ograniczony dostęp do wysokiej jakości edukacji w porównaniu z ich rówieśnikami z miast. Szacuje się, że około 38% wiejskich uczniów w całych Chinach nie ukończyło nawet 9 lat obowiązkowej edukacji, a szanse na dostanie się na uniwersytet, zwłaszcza na elitarne uczelnie, są dla nich wielokrotnie mniejsze niż dla młodzieży miejskiej.
Nasze badanie, przeprowadzone wśród 606 wiejskich uczniów w wieku 14–16 lat w dwóch publicznych gimnazjach w chińskiej prowincji Hubei, ujawniło skalę tego problemu. Wyniki pokazały, że ponad połowa uczestników – dokładnie 59,2% – zgłosiła wyższe aspiracje niż oczekiwania. Oznacza to, że wielu młodych ludzi marzy o wielkich rzeczach, ale jednocześnie czuje, że nie jest w stanie ich osiągnąć. Tylko 40,6% uczniów miało spójne aspiracje i oczekiwania. Ta znacząca rozbieżność jest powodem do niepokoju, ponieważ, jak pokażemy, może mieć negatywne konsekwencje dla ich rozwoju.
Kluczowe czynniki kształtujące aspiracje i oczekiwania
Wiele czynników przyczynia się do powstawania rozbieżności między aspiracjami a oczekiwaniami edukacyjnymi. Zrozumienie ich jest kluczowe dla opracowania skutecznych programów wsparcia.
Migracja rodziców i dzieci pozostawione bez opieki
Jednym z najbardziej znaczących czynników wpływających na rozbieżności, zwłaszcza w wiejskich obszarach Chin, jest migracja rodziców. Od lat 70. ubiegłego wieku miliony pracowników migrują z wiejskich obszarów do miast w poszukiwaniu pracy, często pozostawiając swoje dzieci w rodzinnych wioskach. Te dzieci pozostawione bez opieki (LBC – Left-Behind Children) stanowią znaczną część wiejskiej młodzieży. W naszym badaniu LBC stanowiły około 73% próby, z czego 27,9% to LBCO (Left by One Parent), a 45,59% to LBCB (Left by Both Parents). Dzieci LBCO są zazwyczaj pod opieką drugiego, niemigrującego rodzica (najczęściej matki), natomiast dzieci LBCB są często wychowywane przez dziadków lub innych krewnych. Chociaż migracja rodziców może przynosić korzyści finansowe (przekazy pieniężne) i społeczne (dostęp do informacji o możliwościach edukacyjnych i zawodowych), to jednak nieobecność rodziców prowadzi do utraty uwagi i nadzoru, co negatywnie wpływa na rozwój dzieci. LBC często osiągają gorsze wyniki w nauce, mają wyższe wskaźniki porzuceń szkoły i borykają się z większymi problemami ze zdrowiem psychicznym niż dzieci wychowywane z obojgiem rodziców (NLBC – Non-Left-Behind Children). Te trudności mogą prowadzić do niższych oczekiwań edukacyjnych wśród LBC, mimo że ich aspiracje pozostają wysokie, co zwiększa rozbieżności.
Nasze badanie wykazało, że LBCO i LBCB były znacznie bardziej skłonne do zgłaszania rozbieżności między aspiracjami a oczekiwaniami edukacyjnymi (odpowiednio 63,9% i 63,0%) w porównaniu do NLBC (48,8%). Jest to spójne z obserwacją, że choć aspiracje wszystkich grup były wysokie (ponad 50% wiejskich nastolatków aspirowało do tytułu magistra lub doktora), to jednak oczekiwania różniły się znacząco. Więcej dzieci NLBC (30,5%) niż LBCO (20,2%) i LBCB (17,2%) wierzyło, że osiągnie co najmniej tytuł magistra. To sugeruje, że brak stałej opieki rodzicielskiej i związanych z nią zasobów może obniżać wiarę dzieci w ich zdolność do osiągnięcia ambitnych celów edukacyjnych.
Wyniki w nauce
Wyniki w nauce odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu zarówno aspiracji, jak i oczekiwań. Uczniowie z lepszymi wynikami w nauce są mniej narażeni na rozbieżności między aspiracjami a oczekiwaniami. Dobra samoocena akademicka i przekonanie o własnych zdolnościach sprawiają, że ich wygórowane cele wydają się bardziej osiągalne. Z kolei gorsze wyniki mogą prowadzić do realistycznych, ale obniżonych oczekiwań, nawet jeśli aspiracje pozostają na wysokim poziomie. W naszym badaniu, studenci z lepszymi wynikami w nauce byli znacznie mniej skłonni do zgłaszania rozbieżności, co potwierdza globalne trendy w tej dziedzinie.
Wpływ rodziny i rówieśników
Rodzice, a zwłaszcza matki, mają istotny wpływ na aspiracje edukacyjne dzieci. W kulturze chińskiej, gdzie posłuszeństwo i szacunek wobec rodziców są głęboko zakorzenione, aspiracje matek często stają się aspiracjami ich dzieci. Wielu rodziców na obszarach wiejskich postrzega edukację jako główną drogę do awansu społecznego i sukcesu dla swoich dzieci, co skłania ich do stawiania wysokich celów edukacyjnych. Jednakże, choć matki mogą zachęcać do wysokich celów, to brak wsparcia (szczególnie dla LBC) i ograniczone zasoby edukacyjne na obszarach wiejskich sprawiają, że osiągnięcie tych celów staje się trudniejsze. Co ciekawe, w naszym badaniu aspiracje ojców nie miały tak silnego związku z rozbieżnościami jak aspiracje matek, co może wynikać z tradycyjnych ról w chińskiej rodzinie, gdzie matki są często bardziej zaangażowane w sprawy edukacyjne dzieci i częściej rozmawiają z nimi o celach edukacyjnych.
Równie ważny jest wpływ grupy rówieśniczej. Aspiracje bliskich przyjaciół silnie korelują z rozbieżnościami. Młodzież często odzwierciedla decyzje swoich rówieśników dotyczące przyszłych ścieżek edukacyjnych, szczególnie gdy sami nie są pewni własnych wyborów. Jeśli przyjaciele mają wysokie aspiracje, młody człowiek może również przyjąć wysokie cele, nawet jeśli jego własne oczekiwania są niższe, co zwiększa ryzyko rozbieżności.
Brak związku z zamożnością rodziny
Warto zauważyć, że w naszym badaniu status ekonomiczny rodziny (SES) oraz poziom wykształcenia rodziców nie były bezpośrednio związane z rozbieżnościami między aspiracjami a oczekiwaniami. Jest to sprzeczne z niektórymi badaniami zachodnimi, które sugerują, że młodzież z mniej zamożnych środowisk częściej ma rozbieżności ze względu na większą liczbę barier. Możliwe, że tradycyjne miary SES nie są w pełni odpowiednie dla kontekstu wiejskich obszarów w Chinach, lub że inne czynniki, takie jak migracja, odgrywają dominującą rolę w tym konkretnym środowisku. Inne badania również wskazywały, że miary SES używane w krajach zachodnich mogą być problematyczne w krajach rozwijających się, co może częściowo wyjaśniać ten wynik.
Skutki rozbieżności: Zdrowie psychiczne i wyniki w nauce
Rozbieżności między aspiracjami a oczekiwaniami edukacyjnymi mają poważne konsekwencje dla dobrostanu psychicznego i wyników akademickich młodzieży. Zrozumienie tych skutków jest kluczowe dla zapewnienia kompleksowego wsparcia.
Wpływ na zdrowie psychiczne: Depresja i samoocena
Zgodnie z „Teorią rozbieżności Ja” (Self-Discrepancy Theory), ludzie posiadają „ja idealne” (cechy, które pragną posiadać) oraz „ja rzeczywiste” (cechy, które faktycznie posiadają). Rozbieżność między tymi dwoma reprezentacjami Ja jest silnie związana z gorszymi wynikami w zakresie zdrowia psychicznego, takimi jak depresja i lęk. Aspiracje edukacyjne mogą być postrzegane jako część „ja idealnego” w sferze akademickiej, natomiast oczekiwania jako część „ja rzeczywistego”. Gdy młody człowiek aspiruje wysoko, ale jednocześnie oczekuje niskich wyników, może to prowadzić do chronicznego poczucia niedopasowania, frustracji i niezadowolenia z siebie.
Nasze badanie wykazało, że zarówno LBC, jak i NLBC, u których występowały rozbieżności, zgłaszały niższy poziom samooceny oraz wyższy poziom objawów depresji w porównaniu z tymi, u których aspiracje i oczekiwania były spójne. Młodzież, która marzy o wielkich rzeczach, ale jednocześnie nie wierzy w możliwość ich osiągnięcia, jest bardziej narażona na negatywne emocje. Samoocena, czyli subiektywna ocena własnej wartości, jest znacząco niższa u tych, którzy doświadczają tej rozbieżności. To zjawisko zaobserwowano również w kontekście celów zawodowych – młodzież, której aspiracje zawodowe różnią się od oczekiwań, zgłaszała niższą samoocenę. W Chinach, gdzie wyniki akademickie są kluczowym wyznacznikiem wartości ucznia, rozbieżności te mogą prowadzić do głębokiego niezadowolenia z siebie i poczucia braku wartości. Co więcej, badania wykazały, że ten „rozbieżny sposób myślenia” (czyli aspirowanie wysoko przy jednoczesnym niskim oczekiwaniu) jest powiązany z depresją zarówno w ujęciu przekrojowym, jak i długoterminowym.
Wpływ na wyniki akademickie: Samoocena akademicka i samoregulacja
Ponadto, uczniowie z rozbieżnościami wykazywali gorsze zachowania w zakresie samoregulacji akademickiej oraz niższą samoocenę akademicką. Samoregulacja akademicka to proces, w którym uczniowie zarządzają swoimi myślami i zachowaniami w celu osiągnięcia celów edukacyjnych. Młodzież, która aspiruje wysoko, ale oczekuje niskich wyników, może mieć trudności z utrzymaniem motywacji i efektywnym zarządzaniem swoim postępem w nauce. Ta rozbieżność może podważać wysiłki w zakresie samoregulacji, co w konsekwencji prowadzi do gorszych wyników. Gdy brakuje spójności między tym, co młody człowiek chce osiągnąć, a tym, co uważa za realne, trudniej jest mu angażować się w działania ukierunkowane na cel.
Niższa samoocena akademicka – czyli to, jak młodzież postrzega swoje własne zdolności akademickie – również jest silnie związana z rozbieżnościami. Badania sugerują, że studenci z wysoką samooceną akademicką częściej stawiają sobie wysokie, ale osiągalne cele, podczas gdy wysokie i niemożliwe do osiągnięcia cele są częściej stawiane przez tych studentów, którzy mają niską samoocenę. Ta korelacja wskazuje na wzajemne oddziaływanie: niska samoocena akademicka może prowadzić do nieadekwatnych celów, a same rozbieżności mogą pogłębiać negatywne postrzeganie własnych zdolności. Należy jednak pamiętać, że nasze badanie miało charakter przekrojowy, co oznacza, że nie możemy jednoznacznie określić kierunku zależności przyczynowo-skutkowych. Możliwe jest, że gorsze wyniki prowadzą do rozbieżności, ale równie dobrze rozbieżności mogą wpływać na pogorszenie wyników.
Wnioski i zalecenia: Jak wspierać młodzież?
Nasze badanie po raz pierwszy zbadało rozbieżności między aspiracjami a oczekiwaniami edukacyjnymi wśród wiejskich dzieci w Chinach, w tym wśród dzieci pozostawionych bez opieki. Wyniki są jasne i niosą ze sobą ważne implikacje dla rodzin, szkół i decydentów.
1. Zwiększone wsparcie dla dzieci pozostawionych bez opieki: Parentalna migracja jest czynnikiem ryzyka dla gorszych wyników edukacyjnych i większych rozbieżności. Rząd chiński w ostatnich latach zwiększył swoje zainteresowanie losem LBC, wprowadzając reformy mające na celu ochronę ich dobrostanu. Kluczowe jest dalsze rozwijanie programów wsparcia opartych na szkołach i społecznościach lokalnych. Interwencje powinny pomagać LBC w radzeniu sobie z emocjonalnymi skutkami separacji od rodziców, wzmacniać ich umiejętności adaptacyjne i zapewniać im poczucie bezpieczeństwa oraz stabilności, które mogą być naruszone przez nieobecność rodziców. Wsparcie to powinno obejmować zarówno aspekty akademickie, jak i psychologiczne.
2. Realistyczne aspiracje rodziców: Często zdarza się, że młodzież ma niższe oczekiwania wobec siebie, jednocześnie posiadając bardzo wysokie aspiracje, które są podsycane przez matki, często bez uwzględnienia rzeczywistych wyników akademickich dzieci. Takie wygórowane aspiracje, choć wynikają z dobrej woli, nie zawsze są korzystne, zwłaszcza dla uczniów z gorszymi wynikami. Z perspektywy szkoły, nauczyciele powinni zintensyfikować komunikację z rodzicami, np. poprzez rozmowy telefoniczne, regularne spotkania czy wizyty domowe, aby rodzice byli bardziej świadomi postępów swoich dzieci w nauce, ich mocnych stron i wyzwań. To pozwoli rodzicom na formułowanie bardziej realistycznych i odpowiednich aspiracji dla swoich pociech, które będą zbieżne z ich potencjałem i aktualnymi możliwościami.
3. Podnoszenie oczekiwań młodzieży: Ponieważ rozbieżności te są związane z gorszymi wynikami akademickimi i problemami ze zdrowiem psychicznym, nie jest idealne, aby młodzież aspirowała wysoko, jednocześnie oczekując niskich wyników. Zamiast obniżać aspiracje, należy podnieść oczekiwania uczniów, aby bardziej odpowiadały ich aspiracjom. Szkoły mogą projektować inicjatywy edukacyjne, które zwiększą świadomość wiejskich nastolatków na temat dostępnych wsparć społecznych i szkolnych, zasobów edukacyjnych oraz ścieżek kariery, które sprawiają, że ich cele edukacyjne stają się bardziej osiągalne. Wzmacnianie wiary w siebie, rozwijanie umiejętności samoregulacji i dostarczanie narzędzi do osiągania celów jest kluczowe dla ich pozytywnego rozwoju. Programy mentoringowe, doradztwo zawodowe i psychologiczne wsparcie mogą odegrać tu znaczącą rolę.
Pytania i Odpowiedzi (FAQ)
Czym różnią się aspiracje od oczekiwań edukacyjnych?
Aspiracje to idealistyczne cele i marzenia dotyczące przyszłej edukacji (np. zdobycie doktoratu), natomiast oczekiwania to realistyczne plany, które uwzględniają własne zdolności i napotykane bariery (co faktycznie myślisz, że osiągniesz).
Czy rozbieżność między aspiracjami a oczekiwaniami jest powszechna?
Tak, badania pokazują, że jest to bardzo powszechne zjawisko wśród młodzieży. W omawianym badaniu ponad połowa uczniów zgłosiła wyższe aspiracje niż oczekiwania.
Jakie są główne czynniki wpływające na te rozbieżności?
Kluczowe czynniki to migracja rodziców (w przypadku dzieci pozostawionych bez opieki), wyniki w nauce, aspiracje edukacyjne matek oraz aspiracje bliskich przyjaciół.
Jakie konsekwencje dla młodzieży ma posiadanie wysokich aspiracji przy niskich oczekiwaniach?
Może to prowadzić do niższej samooceny, wyższego poziomu depresji, gorszej samooceny akademickiej i słabszych umiejętności samoregulacji w nauce.
Co można zrobić, aby pomóc młodzieży w radzeniu sobie z tymi rozbieżnościami?
Ważne jest wsparcie szkolne i środowiskowe, komunikacja szkół z rodzicami w celu urealnienia ich aspiracji, a także inicjatywy podnoszące świadomość młodzieży na temat dostępnych zasobów i wsparcia, aby ich oczekiwania bardziej odpowiadały aspiracjom.
Zainteresował Cię artykuł Marzenia vs. Rzeczywistość: Aspiracje Edukacyjne? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!