Klasa średnia: Kto do niej należy i ile zarabia?

Pojęcie klasy średniej jest niezwykle szerokie i często używane intuicyjnie, choć jego precyzyjna definicja pozostaje przedmiotem gorących debat. W dyskursie publicznym, ekonomii i socjologii, przynależność klasowa odgrywa kluczową rolę w rozumieniu struktury społeczeństwa i kształtowaniu polityk. Ale co tak naprawdę oznacza bycie częścią klasy średniej w Polsce i na świecie? Dlaczego, mimo rosnącej świadomości podziałów klasowych, tak trudno jest jednoznacznie określić jej granice? W tym artykule zanurzymy się w historię tego terminu, spróbujemy zrozumieć jego współczesne znaczenie oraz przeanalizujemy kluczowe kryteria, które pomagają zidentyfikować tę często niedookreśloną, lecz kluczową grupę społeczną.

Czym jest klasa średnia? Definicja i historyczne korzenie

Aby w pełni zrozumieć współczesne znaczenie terminu „klasa średnia”, musimy cofnąć się do jego początków. Pojęcie klas społecznych, w rozumieniu, jakie znamy dziś, zaczęło kształtować się wraz z rozwojem nowoczesnych społeczeństw, głównie w XVIII i XIX wieku. To właśnie w tym okresie, wraz z rewolucją przemysłową i zmianami w strukturze ekonomicznej, zaczęto dostrzegać potrzebę klasyfikowania ludzi nie tylko na podstawie urodzenia, ale także statusu ekonomicznego i wykonywanego zawodu.

Prawdopodobnie po raz pierwszy terminu klasa średnia użył James Bradshaw, irlandzki pisarz, choć jego prace nie są dziś szeroko znane. Znaczenie tego pojęcia ugruntowało się w XIX-wiecznej socjologii, gdzie służyło do opisywania grupy społecznej znajdującej się pomiędzy dominującym proletariatem (robotnikami, wytwarzającymi środki produkcji) a burżuazją (właścicielami tych środków). Była to grupa, która nie była ani ubogimi robotnikami, ani bogatymi kapitalistami, lecz stanowiła pewnego rodzaju bufor, często składający się z rzemieślników, drobnych kupców czy urzędników.

W 1913 roku irlandzki statystyk Thomas Henry Stevenson wykorzystał pojęcie klasy społecznej w swoich badaniach populacji Wielkiej Brytanii. Podzielił on społeczeństwo na klasy wyższą, średnią i pracującą, opierając się na kryteriach dochodów i profesji. Ten podział, choć uproszczony, stał się jednym z fundamentów późniejszych analiz. Historia pojęcia klasy średniej jest złożona i ewoluowała wraz ze zmianami gospodarczymi, zwłaszcza przejściem od dominującej roli przemysłu na rzecz usług w krajach Europy Zachodniej i Stanach Zjednoczonych. Te transformacje sprawiły, że dawne, często proste kryteria podziałów klasowych, stały się niewystarczające, a sama definicja klasy średniej zaczęła się komplikować.

Współczesna klasa średnia – kryteria i wyzwania

W obliczu rosnących nierówności ekonomicznych na świecie, debata publiczna coraz częściej koncentruje się na podziałach klasowych. Jednak kryteria przynależności do klas społecznych, a zwłaszcza do klasy średniej, wcale nie są precyzyjne i jednoznaczne. Możemy oczywiście posłużyć się intuicyjnym rozumieniem klasy średniej, jako grupy osób, które znajdują się pośrodku drabiny społecznej – zarówno pod względem zarobków, jak i posiadanego kapitału kulturowego oraz społecznego.

Klasa średnia a zarobki: perspektywa polska i globalna

Najczęściej w kontekście klasy średniej mówi się o kryterium dochodowym, ale nawet ono pozostaje dyskusyjne i różnie interpretowane. Według klasyfikacji Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), do klasy średniej należą gospodarstwa domowe, w których dochód na głowę wynosi od 75% do 200% mediany zarobków w danym kraju. Mediana jest preferowanym wskaźnikiem, ponieważ dzieli zatrudnionych na dwie równe grupy: zarabiających mniej i więcej niż jej wartość, co daje bardziej reprezentatywny obraz niż średnia arytmetyczna, która może być zniekształcona przez skrajnie wysokie lub niskie zarobki.

W Polsce, według danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) z czerwca 2024 roku, mediana zarobków w gospodarce narodowej wynosiła 6507,39 zł brutto. Zatem, zgodnie z klasyfikacją OECD, polska klasa średnia to osoby, które zarabiają od 4880,54 zł do 13014,78 zł brutto. Warto zauważyć, że Polski Instytut Ekonomiczny (PIE) w swojej analizie przyjął inne kryterium dochodowe – wskaźnik EHDI (Equivalised Household Disposable Income), czyli dochód gospodarstwa domowego podzielony przez pierwiastek z liczby jego członków. Według tego ujęcia, klasa średnia to osoby, których EHDI wynosi od 67% do 200% mediany zarobków, co w starszych analizach PIE przekładało się na zakres od 2564 zł do 5774 zł. Różnice w metodologii pokazują, jak elastyczne jest to pojęcie.

W Stanach Zjednoczonych definicja klasy średniej również jest złożona i zależy od wielu czynników, w tym od regionu zamieszkania, ze względu na ogromne różnice w kosztach życia. Firma SmartAsset w analizie z 2023 roku, na którą powołuje się CNBC, pokazała, że w każdym stanie USA, aby być uznanym za klasę średnią, dochód gospodarstwa domowego musi przekraczać 100 tys. dolarów rocznie. Wzrost kosztów życia, zwłaszcza cen mieszkań (o 52% od 2020 r.) i żywności (o 30% od 2020 r.), znacząco wpłynął na siłę nabywczą Amerykanów. Poniżej przedstawiamy przykładowe progi dochodowe dla klasy średniej w wybranych stanach USA:

Dane na podstawie SmartAsset 2023, kurs EUR/PLN: 4.20

Poza dochodem – inne wyznaczniki przynależności klasowej

Jak wiele pojęć z pogranicza ekonomii i socjologii, klasa średnia może być definiowana na różne sposoby – nie tylko ze względu na kryterium dochodowe. Wspomniana analiza PIE wskazuje na możliwość przeprowadzenia analizy podziałów klasowych w Polsce również ze względu na wykonywany zawód. W tym ujęciu bierze się pod uwagę cztery kryteria: charakter wykonywanej pracy (pracownicy umysłowi vs. pracownicy fizyczni/rolnicy), poziom kwalifikacji wymaganych do wykonywania danej pracy, stanowisko zajmowane w hierarchii organizacyjnej oraz własność środków produkcji (przedsiębiorcy i samozatrudnieni vs. pracownicy najemni).

Według autorów analizy, zgodnie z powyższymi wyznacznikami, do klasy średniej w Polsce będą należeli specjaliści niższego szczebla, pracownicy umysłowi wykonujący prace rutynowe, osoby samozatrudnione w rolnictwie i poza rolnictwem oraz fizyczni pracownicy nadzoru. Możemy to uprościć i powiedzieć, że klasa średnia to m.in. pracownicy korporacji, menedżerowie średniego szczebla oraz osoby prowadzące jednoosobowe działalności gospodarcze.

Rozważając kwestię podziałów klasowych, warto też przywołać pojęcia kapitału kulturowego i kapitału symbolicznego, wypracowane przez francuskiego socjologa Pierre’a Bourdieu. Kapitał kulturowy to, najprościej rzecz ujmując, nasze wykształcenie, kompetencje oraz wiedza potrzebna do uczestnictwa w życiu społecznym. Kapitał symboliczny natomiast to prestiż i pozycja, które dają jednostkom władzę i przynoszą uznanie członków ich społeczności. Te dwa pojęcia również mogą służyć do rozważań na temat przynależności do klasy średniej, wskazując na to, że wykształcenie, zawód, a nawet sposób spędzania wolnego czasu mogą świadczyć o przynależności klasowej.

Takie podejście rozwinął m.in. amerykański historyk Paul Fussell w książce Class: a guide through the American status system. Twierdził on, że nie tylko kryterium dochodowe świadczy o naszej przynależności klasowej – równie ważne są nasza pozycja społeczna oraz pochodzenie (np. to, do jakiej klasy należeli nasi rodzice i jakie możliwości rozwoju nam to daje). To ujęcie daje nam szerszą możliwość definiowania, czym jest klasa średnia i kto właściwie do niej należy. Jest to ważne, ponieważ przynależność klasowa może być istotną częścią tożsamości jednostki, a także motorem ambicji i dążeń – również w życiu zawodowym.

Klasa średnia w Polsce – samoidentyfikacja i kontekst polityczny

W Polsce, zwłaszcza w kontekście systemu podatkowego, również toczy się dyskusja na temat przynależności do klasy średniej. Ciekawe są wyniki badania CBOS z 2020 roku, z których wynika, że aż 77% Polaków identyfikuje się z klasą średnią. Co więcej, 46% określa się mianem klasy średniej właściwej, 17% wyższej, a 14% klasy średniej niższej. Z analizy CBOS płyną również inne interesujące wnioski: widełki dochodów przedstawicieli klasy średniej najczęściej wynosiły od 2000 zł do 2999 zł, co było znacznie niżej niż w wyliczeniach OECD czy PIE, co świadczy o subiektywności postrzegania własnego statusu.

Ponadto, widać w niej korelację pomiędzy miejscem zamieszkania oraz poziomem wykształcenia a identyfikacją z daną klasą społeczną. W klasie niższej jest więcej respondentów mieszkających na wsi niż w klasie średniej i wyższej. Wraz ze wzrostem pozycji klasowej rośnie poziom wykształcenia respondentów oraz ich pozycja zawodowa – w klasie wyższej jest najwięcej przedstawicieli kadry menedżerskiej. To wszystko pokazuje, że również w Polsce trudno jest wskazać na jedno, ostateczne kryterium przynależności do klasy średniej.

Ulga dla klasy średniej i Polski Ład

Dyskusja na temat klasy średniej w Polsce rozgorzała szczególnie mocno, gdy dyskutowany i wprowadzany był program Nowy Ład i nowy sposób rozliczania podatków dochodowych. Wiele osób miało i wciąż ma obawy, czy nowe przepisy nie obniżą znacząco ich zarobków. W programie funkcjonowała tzw. Ulga dla klasy średniej. Polegała ona na odliczeniu od dochodu pracownika ustalonej indywidualnie na podstawie uzyskanych przychodów kwoty. Przysługiwała ona każdemu, kto uzyskał w danym roku podatkowym dochody w wysokości od 68 412 zł do 133 692 zł brutto rocznie (czyli miesięcznie 5 701–11 141 zł brutto).

Ulga była stosowana przy obliczaniu zaliczek na PIT. Jeśli pracownik nie złożył u pracodawcy rezygnacji z niej, była naliczana automatycznie. Należy jednak podkreślić, że ulga dla klasy średniej została zniesiona dla dochodów uzyskiwanych od 1 stycznia 2022 roku, co było istotną zmianą w systemie podatkowym. Obecnie bardzo trudno jest jednoznacznie ocenić, czy ta ulga i Polski Ład ostatecznie negatywnie wpłynęły na zarobki klasy średniej i pozostałych polskich pracowników, choć wiele osób miało i ma do programu sporo zastrzeżeń.

Polska klasa średnia na tle Europy – analiza porównawcza

Pojęcie klasy średniej, choć uniwersalne, różni się w zależności od kraju. Definicja przyjęta przez OECD (75-200% mediany dochodu) pozwala na pewne uogólnienie metodologii, jednak nie zawsze dane te są łatwo dostępne i aktualne. Z tego względu, do porównań międzynarodowych często wykorzystuje się średnie wynagrodzenie miesięczne. Poniżej przedstawiamy zestawienie średniego wynagrodzenia rocznego w przeliczeniu na pracownika w pełnym wymiarze czasu pracy w krajach Unii Europejskiej, według danych Eurostatu z listopada 2024 roku, przeliczając EUR na PLN po kursie 4,20:

Źródło: Eurostat, listopad 2024. Obliczenia własne dla zakresu klasy średniej (75-200% średniego miesięcznego wynagrodzenia) przy kursie EUR/PLN: 4.20.

Z powyższych danych wyraźnie widać, że Polska znajduje się w dolnej części stawki wśród krajów Unii Europejskiej pod względem średnich zarobków, co przekłada się na niższy próg przynależności do klasy średniej w porównaniu do krajów Europy Zachodniej. Nie można jednak zapominać o socjologicznych aspektach wyznaczania klasy średniej. Istotnym elementem będą w tym przypadku m.in. zróżnicowane koszty życia, które mogą być niższe w Polsce, oraz poziom edukacji, zależne od konkretnego kraju. Mimo to, różnice w sile nabywczej i możliwościach są widoczne.

Przyszłość klasy średniej w Polsce – wyzwania i perspektywy

Nie da się jednoznacznie ocenić, czy klasa średnia w naszym kraju będzie się rozrastać, awansować, czy może dogoni ją klasa niższa. Przyszłość tej grupy i zmiany w życiu jej przedstawicieli zależą od bardzo wielu zmiennych, z których większość nie jest zależna bezpośrednio od samych członków tej grupy.

Kluczowe czynniki wpływające na klasę średnią:

• Koszty życia: Polska klasa średnia w ostatnich latach była narażona na dynamiczny wzrost kosztów życia, w tym rosnące ceny żywności, energii i usług. Zmagała się również z wysoką inflacją, co wzmagało poczucie niepewności finansowej. Ponadto, gwałtowny wzrost cen mieszkań ostudził zapędy wielu Polaków do myślenia o własnej nieruchomości, która jest jednym z tradycyjnych wyznaczników tej grupy społecznej. Utrzymanie odpowiedniej stabilności finansowej stało się trudniejsze.
• Rynek pracy: Klasa średnia ma istotny wpływ na stabilizowanie rynku pracy w Polsce. Osłabianie jej siły nabywczej może negatywnie odbić się na gospodarce. Prowadzić do tego może natomiast np. dynamiczny wzrost cen energii i żywności oraz liczne koszty dodatkowe, które obciążają budżety domowe i zmniejszają możliwości oszczędzania czy inwestowania.
• Polityka i podział społeczeństwa: Nie bez znaczenia jest ponadto polityka państwa oraz podział społeczny. Niemożliwe jest utrzymywanie idealnie równych grup społecznych, jednak zbyt intensywne pogłębianie różnic między najbiedniejszymi a najbogatszymi obywatelami prowadzi do zaniku klasy średniej. Stabilna i liczna klasa średnia jest często postrzegana jako fundament demokracji i stabilności społecznej.
• Edukacja: W dalszym rozwoju i umacnianiu klasy średniej niezwykle istotną rolę odgrywa edukacja. Pozwala ona na rozwój umiejętności, zdobywanie nowych kompetencji i daje szansę na dostosowanie się do wymagań dynamicznie zmieniającego się rynku pracy. Musi być oferowana na odpowiednim poziomie, aby opisywana grupa społeczna mogła się rozrastać i awansować.
• Demografia: Klasa średnia w znacznej mierze składa się z osób w wieku produkcyjnym. Szybko starzejące się społeczeństwo może negatywnie wpłynąć na jej liczebność i dynamikę. Szansą na jej uzupełnienie jest migracja obcokrajowców, jednak zagrożeniem staje się przypływ niewykwalifikowanych pracowników spoza tej grupy, co może prowadzić do dalszych podziałów.

Jak widzisz, na klasę średnią wpływ ma bardzo wiele zmiennych, a większość z nich nie jest zależna od samych członków tej grupy. Przez to ich przyszłość nie jest jednoznaczna. Wszystko wskazuje na to, że osoby te czekają pewne trudności, związane przede wszystkim z rosnącymi kosztami życia i trudną sytuacją na rynku pracy. Korzystanie z odpowiednich instrumentów edukacyjnych, gospodarczych czy politycznych może natomiast stanowić istotne wsparcie dla tej kluczowej grupy społecznej.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czym była ulga dla klasy średniej w Polsce?

Ulga dla klasy średniej była rozwiązaniem wprowadzonym w ramach programu Polski Ład. Skierowana była do osób zarabiających miesięcznie od 5 701 zł do 11 141 zł brutto (od 68 412 zł do 133 692 zł rocznie). Polegała na odliczeniu od dochodu pracownika ustalonej indywidualnie kwoty. Ulga ta została jednak zniesiona dla dochodów uzyskiwanych od 1 stycznia 2022 roku.

Ile zarabia klasa wyższa w Polsce w 2025 roku?

Przyjmując definicję klasy średniej według OECD (do 200% mediany wynagrodzeń), za klasę wyższą można uznać osoby zarabiające powyżej tego progu. Zgodnie z danymi GUS na czerwiec 2024 roku, mediana wynagrodzeń w Polsce wynosiła 6507,39 zł brutto. Zatem, klasa wyższa to osoby zarabiające powyżej 13 014,78 zł brutto.

Ile procent Polaków zalicza się do klasy średniej?

Według danych Eurostatu, do klasy średniej w Polsce można zaliczyć około 68% Polaków. Należy jednak pamiętać, że procent ten może się różnić w zależności od przyjętej metodologii badawczej oraz branych pod uwagę kryteriów (nie tylko dochodowych, ale i socjologicznych).

Ile zarabia klasa średnia w Warszawie?

W Warszawie, ze względu na wyższe przeciętne zarobki i koszty życia, progi dochodowe dla klasy średniej są wyższe niż średnia krajowa. Bazując na regionalnych danych i stosując definicję OECD, szacuje się, że miesięczne zarobki klasy średniej w stolicy mogą wynosić od około 6 070 zł do 18 119 zł brutto. Precyzyjne dane zawsze zależą od najnowszych statystyk regionalnych dotyczących mediany wynagrodzeń.

Zainteresował Cię artykuł Klasa średnia: Kto do niej należy i ile zarabia?? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!