27/01/2013
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, niezapomniana dama polskiej literatury, znana jako „poetka miłości i natury”, pozostawiła po sobie nie tylko bogate dziedzictwo literackie, ale także wzruszającą historię życia na obczyźnie. Jej podróże, przymusowa emigracja, tęsknota za ojczyzną i wreszcie śmierć z dala od Polski, sprawiły, że pytanie o miejsce jej spoczynku nabiera szczególnego znaczenia. Dziś zabieramy Państwa w podróż do Manchesteru, do nekropolii, która stała się świadkiem polskiej historii i miejscem wiecznego odpoczynku tej wybitnej artystki.
Życie Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, urodzonej w 1891 roku, było pełne pasji, twórczości i dramatycznych zwrotów. Zanim wybuchła II wojna światowa, jako poetka, malarka i dramatopisarka, dużo podróżowała, zwiedzając Włochy, Turcję czy północną Afrykę. Jej twórczość, przesycona subtelnością i wrażliwością, zyskała uznanie w kraju i poza nim. Niestety, wrzesień 1939 roku i zawirowania historii na zawsze odmieniły jej los. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska zmuszona była opuścić Polskę, do której nigdy już nie wróciła. Wraz ze swoim mężem, Stefanem Jasnorzewskim, lotnikiem Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii, osiedliła się w Blackpool, w bazie RAF-u. Był to początek jej życia na emigracji, naznaczonego głęboką tęsknotą i poczuciem osamotnienia.
Życie i ostatnie lata na obczyźnie: Dramat tęsknoty
Emigracja okazała się dla Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej niezwykle trudnym doświadczeniem. Pomimo stałej obecności rodaków, z którymi przebywała w Wielkiej Brytanii, czuła się głęboko opuszczona. Bariera językowa, nieznajomość angielskiego, dodatkowo izolowała ją od otoczenia, a wojskowe obowiązki męża pochłaniały go bez reszty, pozostawiając Marię na długie tygodnie samą. Jej smutki i tęsknotę starała się zagłuszyć, angażując się w polskie sprawy na emigracji. Aktywnie współpracowała z ważnymi periodykami polonijnymi, takimi jak „Wiadomości Polskie, Polityczne i Literackie”, „Polska Walcząca” oraz „Nowa Polska”. Jej pióro, choć cierpiące, nadal służyło ojczyźnie, ale w pamiętnikach bezlitośnie ujawniała swoje prawdziwe uczucia: „ja tęsknię do Polski, do domu, do rodziców”. Po śmierci ojca, słynnego malarza Wojciecha Kossaka, wyznała: „Obawa [...] straszna i szopenowsko rozdzierająca”. To świadectwo głębokiego bólu i niezaspokojonej tęsknoty za utraconą ojczyzną i bliskimi. W 1944 roku u poetki zdiagnozowano raka szyjki macicy, który szybko dał śmiertelne przerzuty do kręgosłupa. Choroba postępowała błyskawicznie. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska była hospitalizowana w szpitalu w Manchesterze, gdzie zmarła 9 lipca 1945 roku, krótko po zakończeniu wojny. Została pochowana na miejscowym cmentarzu, a w sierpniu 1973 roku złożono obok niej prochy jej męża, Stefana Jasnorzewskiego, uczestnika historycznej Bitwy o Anglię w 1940 roku. Ich wspólny grób stał się symbolem polskiej pamięci na obczyźnie.
Southern Cemetery w Manchesterze: Nekropolia pełna historii i niezastąpionych
Cmentarz Południowy, znany jako Southern Cemetery w Manchesterze, to niezwykłe miejsce o ogromnym znaczeniu historycznym i kulturowym. Jest to druga co do wielkości europejska nekropolia, co samo w sobie świadczy o jej monumentalnym charakterze. Powstał w 1879 roku, niemal sto lat po warszawskich Powązkach, co czyni go stosunkowo młodym, ale równie bogatym w historie. Projekt tego ogromnego założenia powierzono architektowi Henry’emu Johnowi Paullowi oraz geodecie Jamesowi Gascoigne Lynde’owi. Stworzyli oni przestrzeń, która po latach została wpisana przez English Heritage, wraz z kaplicami i innymi budowlami sepulkralnymi, do rejestru zabytkowych parków i ogrodów. To wyróżnienie podkreśla jego wyjątkowe znaczenie historyczne i architektoniczne. Georges Clemenceau, francuski pisarz i polityk, powiedział kiedyś, że „cmentarze pełne są ludzi niezastąpionych”, a ta sentencja idealnie pasuje do Southern Cemetery. Nekropolia ta jest miejscem spoczynku wielu wybitnych postaci, które na trwałe zapisały się w historii. Spoczął tu m.in. Jerome Caminada, detektyw, który uważa się za pierwowzór słynnego Sherlocka Holmesa, co nadaje miejscu dodatkową, niemal literacką aurę. Innym znaczącym pochowanym jest kapitan John William „Jack” Alcock, pionier lotnictwa, który dokonał pierwszego transatlantyckiego lotu bez międzylądowania. Te postaci, obok setek innych, sprawiają, że każdy krok po alejkach cmentarza to podróż przez bogatą historię Wielkiej Brytanii i świata.
Grób Polskiej Safony: Symbol pamięci i tęsknoty
Wśród niezliczonych pomników, płyt i krzyży Southern Cemetery, wyróżnia się jeden, który stanowi niezwykle ważny polski akcent – grobowiec Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej z Kossaków i jej męża, Stefana Jasnorzewskiego. Jest to bodaj najważniejsze miejsce polskiej pamięci na tej nekropolii. Współcześnie istniejący nagrobek, będący wyrazem hołdu dla poetki, został wzniesiony dzięki staraniom Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie oraz angielskiej Polonii. To wspólne przedsięwzięcie świadczy o sile i determinacji polskiej społeczności w pielęgnowaniu pamięci o swoich wybitnych rodakach, zwłaszcza tych, którzy musieli żyć i umrzeć z dala od ojczyzny. Nagrobek wykonany jest z czarnego granitu i ma niezwykłą, pionową formę steli, co odróżnia go od typowych polskich nagrobków z leżącą na ziemi płytą. Zamiast płyty, w podłoże wmurowano niewielki kwietnik, rodzaj donicy, w której zawsze rosną świeże kwiaty, pielęgnowane zapewne przez miejscową Polonię. Ten drobny, ale znaczący szczegół nasuwa skojarzenia z lirykiem poetki, w którym „Polska Safona” pisała: „Grób królewski, w liliach, w różach, / Dziś dymami się zachmurza”. To poetyckie nawiązanie dodaje miejscu dodatkowej głębi i wzruszenia. W lewej części prostokątnej, ascetycznej w formie steli, wykuto złoty krzyż, symbol wiary i nadziei. Na środku, w tym samym złotym kolorze, znajduje się epitafium, które w zwięzły sposób upamiętnia Marię i Stefana:
Z KossakówMaria JasnorzewskaPoetkaZmarła 9.7.1947 r.
Stefan Jerzy Jasnorzewskikpt. Pil.Zmarł 23.8.1970 r.
Poniżej znajduje się również angielska inskrypcja, która podkreśla międzynarodowy charakter tego hołdu:
This stone was erectedby the union of Polish writers abroadand the Polish communityin commemoration ofthis great Polish poetessA.D. 1973
Pomnik nagrobny poetki jest często przyozdabiany biało-czerwoną flagą bądź wstęgą, co jest wzruszającym dowodem nieustannej pamięci i szacunku polskiej społeczności dla Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, która stała się symbolem polskiej kultury i wytrwałości na obczyźnie.
Katyń 1940: Pomnik pamięci o zbrodni
Oprócz grobu małżeństwa Jasnorzewskich, Cmentarz Południowy w Manchesterze kryje jeszcze jeden niezwykle ważny polski akcent – Pomnik Katyński. Jest to drugi, obok grobu poetki, kluczowy polonik tej nekropolii, świadczący o głębokich ranach zadanych Polsce w czasie wojny. Wykonany z białego kamienia, pomnik został zaprojektowany jako kompozycja trzynastu wariacji liczby, co nadaje mu symboliczny i poruszający charakter. Podstawową formę tworzy tryptyk z prostokątnych płyt. Mniejsze płyty po bokach są wykończone na kształt trójkąta nierównobocznego z niewielkimi uskokami, natomiast środkowa płyta jest wyższa, w formie trójkąta równobocznego u szczytu. Całość jest harmonijna, a jednocześnie mocno oddziałuje na emocje. Płyty zdobią wykute napisy i obrazy, które wprost odwołują się do tragicznych wydarzeń. W centralnej części u góry znajduje się godło Polski z orłem w koronie, symbol narodowej dumy i suwerenności, brutalnie stłamszonej w czasie wojny. Poniżej widnieje dwuwierszowa inskrypcja: „1940 KATYŃ / Starobielsk, Kozielsk, Ostaszków”, wymieniająca miejsca kaźni polskich jeńców wojennych. W częściach bocznych wyryto ten sam napis w językach angielskim i polskim, co podkreśla uniwersalny wymiar zbrodni i potrzebę jej upamiętnienia na arenie międzynarodowej. Dodatkowo, płyty zdobią wieńce laurowe z mieczem, symbolizujące męczeństwo i honor poległych. Kamienne płaszczyzny osadzone są na potrójnym postumencie w schodkowej formie, co dodaje monumentowi majestatu. W głównej części postumentu umieszczono trzy metalowe tabliczki z następującymi, niezwykle wzruszającymi inskrypcjami, informującymi o złożeniu ziemi z miejsc pochówku pomordowanych:
- 29 kwietnia 1990 roku podczas uroczystości poświęcenia pomnika ku czci pomordowanych w Katyniu została złożona ziemia z mogił polskich jeńców wojennych z obozu w Kozielsku.
- 29 kwietnia 1992 roku została złożona ziemia z mogił pomordowanych polskich jeńców wojennych z obozu w Starobielsku.
- 29 kwietnia 2001 roku została złożona ziemia z mogił spod Miednoje pomordowanych polskich jeńców wojennych w obozie w Ostaszkowie.
Projekt pomnika przygotował architekt Tadeusz Leisz, którego prochy również spoczywają na manchesterskim cmentarzu, co dodatkowo spaja to miejsce z polską historią i pamięcią. Pomnik Katyński to nie tylko symbol zbrodni, ale także świadectwo niezłomności polskiego ducha i determinacji w dążeniu do prawdy i sprawiedliwości.
Polski akcent na angielskiej ziemi: Kwatera żołnierska i Muzeum II Wojny Światowej
Choć Southern Cemetery w Manchesterze nie jest nekropolią wojskową sensu stricte, pochówki żołnierskie stanowią znaczącą jego część, nadając mu szczególny, martyrologiczny charakter. Wśród nich znajdują się nagrobki 17 polskich żołnierzy, którzy oddali życie za wolność. Co więcej, na terenie cmentarza spoczywa 775 ofiar z czasów obydwu wojen światowych, w tym również te, których prochy przeniesiono z innych cmentarzy w Manchesterze, co świadczy o centralnej roli tej nekropolii w upamiętnianiu wojennych strat. Istnieje tu swoista „polska” kwatera, gdzie mogiły polskich żołnierzy są pielęgnowane, symbolizując ich ofiarę i poświęcenie. Uwieńczeniem tego szczególnego, wojennego i martyrologicznego charakteru jest znajdujące się na terenie nekropolii niewielkie Muzeum Drugiej Wojny Światowej. To skromne, ale niezwykle cenne miejsce, gromadzi zdjęcia, pocztówki czy medale z epoki, stanowiąc żywe świadectwo tamtych burzliwych czasów. Na szczególną uwagę zasługuje część ekspozycji poświęcona Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Wśród dwudziestu czterech przywołanych z imienia i nazwiska bohaterskich i ważnych postaci, Polka jest jedyną kobietą! To wyróżnienie podkreśla jej niezwykłą rolę i znaczenie dla polskiej kultury i historii. W muzealnej księdze można zapoznać się z życiorysem poetki i obejrzeć jej fotografię, co pozwala odwiedzającym na głębsze poznanie jej postaci. To miejsce jest nie tylko hołdem dla poległych, ale także przypomnieniem o ich dziedzictwie i niezłomnej woli walki o wolność.
Znaczenie miejsca i apel o pamięć: Gdzie szukać śladów Polskiej Safony?
Southern Cemetery w Manchesterze to miejsce o ogromnym znaczeniu dla polskiej historii i kultury. To tu, z dala od ojczyzny, spoczęła Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, a obok niej liczne inne polskie akcenty, od pomnika katyńskiego po groby żołnierzy. Jest to żywe świadectwo polskiego dziedzictwa na emigracji i niezłomnej pamięci o tych, którzy walczyli o wolność i zachowali polską tożsamość poza granicami kraju. Niestety, jedyne czego na Cmentarzu Południowym w Manchesterze brakuje, a na co warto zwrócić uwagę polskich środowisk, to brak jasnych wskazówek i oznaczeń, jak dokładnie trafić do miejsca pochówku małżeństwa Jasnorzewskich. W tak rozległej nekropolii odnalezienie konkretnego grobu może być wyzwaniem dla odwiedzających, zwłaszcza tych z Polski. Ta sytuacja stanowi apel do polskiej społeczności w Wielkiej Brytanii i instytucji kultury, aby podjęły działania na rzecz lepszego oznakowania tego ważnego miejsca pamięci. Jak zatem notowała sama pisarka, z właściwą sobie mądrością: „Możesz coś zmienić – idź i zmień – a nie możesz, to idź i bierz przeszkodę”. Niech słowa Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej będą inspiracją do działania, aby pamięć o niej i o wszystkich Polakach spoczywających na tej ziemi była zawsze żywa i dostępna dla przyszłych pokoleń. Odwiedzenie tego miejsca to nie tylko oddanie hołdu, ale także lekcja historii i świadectwo niezłomności polskiego ducha.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Kim była Maria Pawlikowska-Jasnorzewska?
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska (1891-1945) była wybitną polską poetką, malarką i dramatopisarką, nazywaną „poetką miłości i natury” oraz „Polska Safoną”. Uważana jest za jedną z najważniejszych postaci polskiej literatury XX wieku, cenioną za subtelność, wrażliwość i nowatorskie podejście do poezji.
Dlaczego Maria Pawlikowska-Jasnorzewska została pochowana w Manchesterze?
Po wybuchu II wojny światowej w 1939 roku, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska wraz z mężem, Stefanem Jasnorzewskim, lotnikiem, opuściła Polskę i osiedliła się w Wielkiej Brytanii. Zmarła w Manchesterze 9 lipca 1945 roku na raka szyjki macicy, z dala od ojczyzny, do której nigdy już nie wróciła. Została pochowana na Southern Cemetery w Manchesterze.
Jak wygląda jej grób?
Grób Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i jej męża Stefana znajduje się na Southern Cemetery w Manchesterze. Nagrobek wykonany jest z czarnego granitu w formie pionowej steli, co jest nietypowe dla polskich cmentarzy. Na steli wykuto złoty krzyż oraz epitafium z danymi Marii i Stefana, a także angielską inskrypcję upamiętniającą poetkę. U podstawy nagrobka znajduje się niewielki kwietnik, który jest zawsze pielęgnowany.
Czy na Southern Cemetery są inne polskie akcenty?
Tak, Southern Cemetery w Manchesterze jest ważnym miejscem pamięci o Polakach. Oprócz grobu Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, znajduje się tam również monumentalny Pomnik Katyński, upamiętniający ofiary zbrodni katyńskiej, wykonany z białego kamienia z symbolicznymi inskrypcjami i ziemią z miejsc kaźni. Na cmentarzu pochowani są także polscy żołnierze z czasów obu wojen światowych, a w niewielkim Muzeum Drugiej Wojny Światowej znajduje się specjalna ekspozycja poświęcona Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, jako jedynej kobiecie wśród 24 upamiętnionych postaci.
Czy łatwo znaleźć grób Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej?
Niestety, tekst wskazuje, że na Southern Cemetery brakuje jasnych wskazówek i oznaczeń, jak dokładnie trafić do miejsca pochówku Marii i Stefana Jasnorzewskich. Jest to wyzwanie dla odwiedzających, a polskie środowiska apelują o lepsze oznakowanie tego ważnego miejsca pamięci.
Zainteresował Cię artykuł Spokój Polskiej Safony w Manchesterze", "kategoria": "Kultura? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!