Edward Gierek: Dekada Nadziei i Kryzysu PRL

Edward Gierek to postać, która na trwałe zapisała się w historii powojennej Polski. Jego rządy, przypadające na lata 1970-1980, określane są mianem „dekady Gierka” i są wspominane z dużą dozą nostalgii przez część społeczeństwa, podczas gdy inni widzą w nich początek głębokiego kryzysu, który doprowadził do upadku PRL. Kim był Edward Gierek? Czy był ideowym komunistą, czy raczej pragmatykiem starającym się poprawić los Polaków? Jakie były założenia i skutki jego polityki? Niniejszy artykuł rzuca światło na te pytania, analizując jego życie, działania i dziedzictwo.

Edward Gierek – Komunista czy Pragmatyk?

Aby zrozumieć postać Edwarda Gierka, należy przyjrzeć się jego życiorysowi, który ukształtował jego poglądy i drogę polityczną.

Młodość i Początki Działalności

Edward Gierek urodził się w 1913 roku w Porąbce, w robotniczej rodzinie górniczej. Wcześnie doświadczył trudów życia – jego ojciec zginął w wypadku w kopalni, podobnie jak dziadek i pradziadek. W poszukiwaniu lepszych warunków, w latach 20. XX wieku, rodzina Gierków wyemigrowała „za chlebem” do Francji, a następnie do Belgii. To właśnie na emigracji, w środowisku robotniczym, Gierek zetknął się z ideologią komunistyczną. W maju 1931 roku wstąpił do związków zawodowych oraz do polskiej sekcji Francuskiej Partii Komunistycznej, stając się najmłodszym członkiem swojej komórki partyjnej. Aktywnie uczestniczył w życiu politycznym, organizując strajki, za co został karnie wydalony do Polski w 1934 roku. Po odbyciu służby wojskowej ponownie wyemigrował do Belgii, gdzie kontynuował działalność w partii komunistycznej i działał w belgijskim ruchu oporu. Pełnił tam również funkcję przewodniczącego Rady Narodowej Polaków i Związku Patriotów Polskich. Biegle opanował język francuski i w mniejszym stopniu flamandzki, co później okazało się nieocenionym atutem w jego karierze politycznej.

Wstąpienie do PPR i PZPR

Po wojnie, w 1946 roku, Gierek został członkiem komitetu Polskiej Partii Robotniczej (PPR) w Belgii, a w 1948 roku wrócił do Polski, gdzie kontynuował działalność w PPR, a następnie w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR), która powstała z połączenia PPR i PPS. Szybko awansował w strukturach partyjnych. Od 1949 do 1954 roku był sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach, a w 1954 roku został członkiem Komitetu Centralnego PZPR. Obejmował coraz ważniejsze funkcje, by w latach 1956–1970 zostać członkiem Biura Politycznego KC PZPR i I sekretarzem KW PZPR w województwie katowickim – nazywanym jego „księstwem udzielnym”. Jego robotnicze pochodzenie i doświadczenie, w połączeniu z umiejętnościami organizacyjnymi i znajomością Zachodu, sprawiły, że był postrzegany jako silny kandydat na najwyższe stanowiska. Ostatecznie, po krwawym stłumieniu protestów robotniczych w grudniu 1970 roku, Edward Gierek zastąpił skompromitowanego Władysława Gomułkę na stanowisku I sekretarza KC PZPR. Ta decyzja, poparta przez Związek Radziecki, była próbą uspokojenia nastrojów społecznych i otwarcia nowego rozdziału w historii PRL. Zatem, biorąc pod uwagę jego wieloletnie zaangażowanie w ruch komunistyczny, członkostwo w partiach komunistycznych i pełnienie najwyższych funkcji w PZPR, Edward Gierek był bezsprzecznie komunistą. Pytanie, czy był pragmatykiem, odnosi się raczej do jego metod sprawowania władzy i prób modernizacji kraju, które odbiegały od dogmatyzmu poprzedników.

Polityka Gierka: Dekada Nadziei i Rozczarowań

Objęcie władzy przez Edwarda Gierka w 1970 roku wywołało w społeczeństwie nadzieję na poprawę warunków życia i otwarcie na świat. Jego polityka, choć początkowo przynosiła widoczne efekty, z czasem doprowadziła do pogłębiającego się kryzysu.

„Nowe Otwarcie” i Polityka Gospodarcza

Gierek zdawał sobie sprawę z konieczności uspokojenia społeczeństwa po grudniu 1970 roku. Jednym z jego pierwszych posunięć było podwyższenie najniższych pensji, emerytur i zasiłków rodzinnych oraz zamrożenie cen żywności. Kluczowym elementem jego polityki gospodarczej było zaciągnięcie na Zachodzie ogromnych kredytów, które miały posłużyć do modernizacji polskiego przemysłu i zwiększenia produkcji. Hasło „budowania drugiej Polski” stało się symbolem tej dekady.

Kluczowe obszary inwestycji:

• Przemysł i budownictwo: Szybki rozwój, budowa do 300 tys. mieszkań rocznie (z wykorzystaniem technologii tzw. wielkiej płyty). Powstało 65 fabryk domów.
• Infrastruktura: Unowocześnienie sieci dróg (tzw. gierkówka, olimpijka), budowa dwujezdniowych dróg wylotowych, wiaduktów, a także Centralnej Magistrali Kolejowej. Otwarto Dworzec Centralny w Warszawie.
• Rolnictwo: Zniesienie obowiązkowych dostaw, wprowadzenie emerytur dla rolników, powszechnej opieki zdrowotnej na wsi, rozwój hodowli drobiu, modernizacja zakładów mięsnych i cukrowni. Początkowo produkcja rolna wzrosła o 22% (1971-1975).
• Inwestycje strategiczne: Budowa Huty Katowice, kompleksu chemicznego w Policach, rozbudowa zakładów Ursus (produkcja ciągników na licencji Fergussona).

Polska stała się cenionym wykonawcą robót budowlanych w krajach arabskich (Irak, Libia) i producentem wielu nowoczesnych produktów przemysłowych. Jednak ta polityka miała swoje ciemne strony. Zaciągnięte kredyty rosły w lawinowym tempie:

Pieniądze te w dużej mierze przeinwestowano w sektor przemysłu ciężkiego, kosztem artykułów dla ludności. Brak równowagi w gospodarce, światowy kryzys paliwowy z lat 70. i marnotrawstwo doprowadziły do kryzysu gospodarczego. Rosnące koszty obsługi długu ograniczyły import niezbędnych surowców i komponentów, co zakłóciło cykle produkcyjne. Sytuację pogorszyła dodatkowo zima stulecia na przełomie 1978/1979 roku. W sierpniu 1976 roku wprowadzono reglamentację sprzedaży cukru (tzw. kartki), a problemy z dostępnością towarów konsumpcyjnych narastały.

Polityka Zagraniczna i Stosunki z ZSRR

Gierek prowadził politykę „otwarcia na świat”, rozwijając kontakty handlowe z państwami kapitalistycznymi. Spotykał się z amerykańskimi prezydentami (Richard Nixon, Gerald Ford, Jimmy Carter), niemieckimi kanclerzami (Willy Brandt, Helmut Schmidt) i prezydentami Francji (Georges Pompidou, Valéry Giscard d’Estaing). Jego płynna znajomość francuskiego ułatwiała te kontakty. W 1972 roku zawarto z NRD umowę o bezwizowym ruchu granicznym.

Mimo werbalnej wierności wobec ZSRR (np. wpisanie do konstytucji „wieczystej przyjaźni z ZSRR” w 1976 roku, Order Virtuti Militari dla Leonida Breżniewa), w praktyce Gierek starał się o większą niezależność, np. w polityce rolnej czy w relacjach z Kościołem katolickim. Modernizacja przemysłu opierała się na zachodnich technologiach. Niemniej jednak, pod naciskiem Moskwy, zaostrzono politykę wobec rolnictwa i zezwolono na budowę szerokotorowej Linii Hutniczo-Siarkowej. ZSRR coraz bardziej krytykował nadmierne zadłużenie Polski na Zachodzie.

Warto odnotować, że Polska za Gierka stała się krajem tranzytowym dla niektórych arabskich grup terrorystycznych, takich jak Hezbollah czy Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny, a ich przywódcy (np. Abu Nidal, Abu Daoud) przebywali w Polsce.

Stosunki z Kościołem Katolickim

Edward Gierek dążył do normalizacji stosunków z Watykanem i Kościołem katolickim w Polsce. W 1974 roku ustanowiono stałe kontakty robocze między PRL a Watykanem. Gierek dwukrotnie spotkał się z prymasem Stefanem Wyszyńskim. Był pierwszym komunistycznym przywódcą, który spotkał się z papieżem Pawłem VI w 1977 roku. Po wyborze Karola Wojtyły na papieża Jana Pawła II w 1978 roku, władze oficjalnie wyrażały radość, choć Gierek prywatnie stwierdził: „Towarzysze, mamy problem”. Wizyta Jana Pawła II w ojczyźnie w 1979 roku była przełomowym wydarzeniem. Mimo tych gestów, Departament IV Ministerstwa Spraw Wewnętrznych nadal intensywnie infiltrował Kościół.

Kultura i Opozycja

Lata 70. to również okres rozwoju polskiej kultury, nauki i sportu. Podjęto decyzję o odbudowie Zamku Królewskiego w Warszawie, co miało wymiar symboliczny i było odpowiedzią na społeczne oczekiwania. Zamek miał stać się miejscem uroczystości państwowych i narodowych.

Reforma administracyjna z 1975 roku, wprowadzająca 49 województw zamiast 17, miała na celu osłabienie lokalnych „baronów” partyjnych i umocnienie pozycji Gierka. Paradoxalnie, osłabiło to struktury terenowe PZPR, otwierając pole dla działania organizacji opozycyjnych. Kiedy 24 czerwca 1976 roku ogłoszono podwyżki cen żywności, wybuchły zamieszki, zwłaszcza w Radomiu, Ursusie i Płocku. Brutalne represje (tzw. „ścieżki zdrowia”) wobec protestujących, paradoksalnie, przyczyniły się do powstania zorganizowanej opozycji demokratycznej, takiej jak Komitet Obrony Robotników (KOR), Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO) czy Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża (WZZ).

Propaganda Sukcesu Edwarda Gierka

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów dekady Gierka była wszechobecna „propaganda sukcesu”. Był to rodzaj propagandy, który wyolbrzymiał osiągnięcia ekipy rządzącej, minimalizował problemy i zrzucał odpowiedzialność za wszelkie trudności na czynniki zewnętrzne lub poprzedników.

Główne hasła i twierdzenia propagandy:

• „Aby Polska rosła w siłę, a ludzie żyli dostatniej”
• „Cud gospodarczy” i „dynamiczny rozwój”
• „Budowanie drugiej Polski”
• Twierdzenie, że Polska jest „ósmą potęgą gospodarczą świata” i należy do dziesięciu najszybciej rozwijających się państw.

Propaganda przedstawiała wysokie wskaźniki w wybranych sektorach, takich jak produkcja węgla kamiennego (Polska zajmowała 4. pozycję na świecie), energii elektrycznej, stali, cementu czy statków. Pomijano jednak fakt, że osiągano to przestarzałymi, energochłonnymi i rujnującymi środowisko technologiami, a konkurencyjność wynikała z niskich płac i niebezpiecznych warunków pracy.

Rzeczywistość codziennego życia Polaków drastycznie kontrastowała z obrazem kreowanym przez media. Niskie dochody, powszechny brak towarów konsumpcyjnych i długie kolejki były normą. Problemy tłumaczono jako „okresowe trudności”. Poniższa tabela przedstawia porównanie siły nabywczej obywateli w 1980 roku, ukazując przepaść między propagandą a realiami:

Dodatkowo, propaganda ukrywała styl życia ówczesnej nomenklatury, która korzystała z licznych przywilejów (talony, dacze, specjalne sklepy „za żółtymi firankami”) i była uwikłana w malwersacje gospodarcze.

Upadek Edwarda Gierka i Ostatnie Lata Życia

Kryzys gospodarczy, narastające niezadowolenie społeczne i rosnący dług zagraniczny doprowadziły do upadku Edwarda Gierka. Fala strajków w lipcu i sierpniu 1980 roku, która zaowocowała powstaniem Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”, przypieczętowała jego los.

Odsunięcie od Władzy i Internowanie

Oficjalnie Edward Gierek został odsunięty od władzy 6 września 1980 roku, pod pretekstem choroby serca i konieczności hospitalizacji. Na VI Plenum PZPR formalnie pozbawiono go stanowiska I sekretarza KC PZPR, a jego miejsce zajął Stanisław Kania. W grudniu tego samego roku został usunięty z Komitetu Centralnego, a w 1981 roku, jako ewenement w skali bloku wschodniego, został nawet wydalony z PZPR, po tym jak stanął przed tzw. komisją Grabskiego, badającą nadużycia wysokich funkcjonariuszy partyjnych.

W stanie wojennym, na polecenie generała Wojciecha Jaruzelskiego, Edward Gierek został internowany w ośrodku w Głębokiem koło Koszalina. Był to symboliczny gest, mający pokazać społeczeństwu, że władza rozprawia się z poprzednimi błędami. Z internowania został zwolniony w grudniu 1982 roku, ale pozostawał pod stałą obserwacją. Mimo oskarżeń o przywłaszczenie majątku, postępowanie karne nie doprowadziło do skazania.

Ostatnie Lata i Śmierć

Lata 80. Edward Gierek spędził poza polityką, w gronie rodzinnym. Pogarszał się jego stan zdrowia, ujawniła się pylica płuc, choroba zawodowa górników. Utrzymywał bliskie kontakty z byłym kanclerzem Niemiec Helmutem Schmidtem. Udzielał wywiadów, które stały się podstawą kilku książek. Ciekawostką jest, że odebrano mu polską emeryturę, a do końca życia pobierał rentę z Francji i emeryturę z Belgii, krajów, w których pracował w młodości.

Edward Gierek zmarł 29 lipca 2001 roku w Cieszynie na pylicę płuc. Został pochowany na katolickim cmentarzu w Sosnowcu-Zagórzu. Jego pogrzeb miał charakter świecki, a wzięło w nim udział około 10 tysięcy osób, w tym byli premierzy PRL, górnicy oraz członkowie Związku Komunistów Polskich „Proletariat”, co świadczyło o mieszanych uczuciach i sentymencie, jakim darzono go w niektórych środowiskach.

Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)

1. Czy Edward Gierek był komunistą?

Tak, Edward Gierek był komunistą. Jego droga polityczna rozpoczęła się od wstąpienia do Francuskiej Partii Komunistycznej w 1931 roku. Po powrocie do Polski działał w Polskiej Partii Robotniczej, a następnie w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR), gdzie piął się po szczeblach kariery aż do objęcia stanowiska I sekretarza KC PZPR, czyli najwyższej funkcji w komunistycznym państwie polskim.

2. Na czym polegała polityka Edwarda Gierka?

Polityka Gierka, zwana „nowym otwarciem” lub „dekadą Gierka”, polegała na próbie modernizacji gospodarki PRL poprzez zaciąganie na Zachodzie kredytów na inwestycje w przemyśle ciężkim, budownictwie (m.in. masowa budowa mieszkań z wielkiej płyty) i infrastrukturze (drogi, dworce). Dążył do poprawy warunków życia obywateli, m.in. poprzez podwyższanie płac i zamrożenie cen. W polityce zagranicznej dążył do otwarcia na Zachód, jednocześnie utrzymując lojalność wobec ZSRR. Starał się również normalizować stosunki z Kościołem katolickim.

3. Co to była „propaganda sukcesu” za Gierka?

„Propaganda sukcesu” to zjawisko charakterystyczne dla rządów Gierka, polegające na wyolbrzymianiu osiągnięć gospodarczych i społecznych PRL, minimalizowaniu problemów i kreowaniu obrazu dynamicznie rozwijającego się kraju. Używano chwytliwych haseł, takich jak „budowanie drugiej Polski” czy twierdzenie, że Polska jest „ósmą potęgą gospodarczą świata”. Kontrastowało to z rzeczywistością niedoborów, kolejek i niskiej siły nabywczej obywateli.

4. Jakie były najważniejsze inwestycje Gierka?

Do najważniejszych inwestycji dekady Gierka należały: Huta Katowice, masowa budowa osiedli z wielkiej płyty (tzw. „wielka płyta”), modernizacja i rozbudowa sieci dróg (tzw. „gierkówka”, „olimpijka”), budowa Centralnej Magistrali Kolejowej, Dworca Centralnego w Warszawie, a także duże inwestycje w przemyśle chemicznym (np. Police) i maszynowym (np. Ursus).

5. Dlaczego Edward Gierek został odwołany?

Edward Gierek został odwołany z funkcji I sekretarza KC PZPR we wrześniu 1980 roku w wyniku narastającego kryzysu gospodarczego, rosnącego zadłużenia zagranicznego i fali strajków, które doprowadziły do powstania „Solidarności”. Oficjalnie powodem była choroba, jednak faktycznie był to efekt zakulisowych rozgrywek partyjnych i presji społecznej.

Edward Gierek pozostaje postacią kontrowersyjną, której rządy miały zarówno jasne, jak i ciemne strony. Jego dekada to czas dynamicznych zmian, ale także narastających sprzeczności, które ostatecznie doprowadziły do głębokiego kryzysu i otworzyły drogę do transformacji ustrojowej w Polsce.

Zainteresował Cię artykuł Edward Gierek: Dekada Nadziei i Kryzysu PRL? Zajrzyj też do kategorii Edukacja, znajdziesz tam więcej podobnych treści!